AlomHistorisch – Terugblikken om vooruit te komen

Een middag in de meest noordelijke civiele nederzetting ter wereld

En dat was een middag die veel indruk op me maakte. We gingen hier al vroeg tijdens de reis aan land, maar omdat ik nog wat dingen wilde uitzoeken liet het artikel even op zich wachten. Het gaat hier om het dorpje Ny-Ålesund, dat op 79 graden noorderbreedte aan de Kongsfjord (Spitsbergen) ligt. Tegenwoordig wonen hier vooral wetenschappers en medewerkers van een mijnbedrijf, maar de nederzetting heeft nog altijd een knus, dorps karakter. En omdat we ons zo diep in het Hoge Noorden bevinden, zijn de alledaagse voorzieningen hier automatisch bijzonder.

Op weg naar de kustlijn zagen we enkele dwergvinvissen. Het was dus al feest voordat we met de zodiacs aan land gingen! De nederzetting tekent zich duidelijk af tegen de coulissen van het toendralandschap, want de industriële bebouwing is al van veraf te zien. Een constructie die letterlijk overal bovenuit steekt is de zeppelinmast die Roald Amundsen en Umberto Nobile gebruikt hebben tijdens hun poolexpedities. Daarover later meer.

Ny-Ålesund is sowieso een plek waar je letterlijk door de geschiedenis loopt, hoewel er “slechts” een eeuw aan bedrijvigheid heeft plaatsgevonden. De nederzetting werd namelijk in 1916 gesticht door de Kings Bay Kull Compani AS (KBKC); een Noors mijnbouwbedrijf uit Ålesund, op het vasteland van Noorwegen. De naam van het bedrijf laat zich makkelijk verklaren: Kings Bay is de Engelse term voor de Kongsfjord, kull betekent “steenkool” en compani betekent “bedrijf”. Het plan voor de KBKC kwam dus uit Ålesund in Noorwegen en Ny-Ålesund werd speciaal aangelegd als mijndorp op Spitsbergen om daar steenkool te kunnen winnen. In 1917 werd er onder leiding van oprichter en ijszeekapitein Peter S. Brandal begonnen met de aanleg van de mijn en de voorzieningen voor de mijnwerkers.

Voordat je aanmeert bij Ny-Ålesund, moet je de WiFi en Bluetooth van je elektronische apparaten uitschakelen. Daartoe is iedereen wettelijk verplicht, omdat hier zeer gevoelige meetapparatuur staat. Ze hebben het liefste dat je helemaal geen apparaten meeneemt. Ik moest ook ruim van tevoren een vergunning voor mijn diabetessensor aanvragen, want dat ding opereert standaard met Bluetooth maar zit vast in mijn lichaam. Beetje moeilijk om hem op de boot te laten liggen… Ook mag je alleen wandelen over de paden van de rode lijn. Overal daarbuiten is de natuur kwetsbaar of wordt er wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd. Even opletten dus.

Het eerste wat je ziet als je aan land gaat is een afgeschreven locomotief. Ernaast liggen oude spoorrails. Een opmerkelijk aanzicht, maar eigenlijk logisch om hier tegen te komen. Want om de gewonnen steenkool naar de haven te vervoeren, werden er spoorlijntjes aangelegd. Ny-Ålesund kreeg daarmee de meest noordelijke spoorlijn ter wereld! Het dorpse karakter wordt bepaald door de houten gebouwen. Eenvoudig en sober ingericht, maar knus. De huizen in Ny-Ålesund werden speciaal gebouwd voor de mijnwerkers en hun gezinnen. Maar naast woningen waren er natuurlijk ook werkplaatsen, opslagruimtes en andere voorzieningen nodig voor de gemeenschap die op deze afgelegen plek ging wonen.

De mijnbouw bleef tot 1963 de belangrijkste economische bezigheid. Daarna kreeg Ny-Ålesund geleidelijk aan een nieuwe bestemming als centrum voor (internationaal) wetenschappelijk onderzoek. Je kunt er een gratis museum bezoeken, met enkele objecten en historische foto’s. Het is interessant om daarmee te beginnen, zodat je tijdlijn van het dorpje helder hebt voordat je de gebouwen bekijkt. En eerlijk gezegd was het ook fijn om even binnen te zijn, beschermd tegen de kou en de snijdende wind. Aan de randen van het dorp zijn de overblijfselen van de mijnactiviteiten inmiddels onderdeel geworden van het historische landschap. De installaties worden nu als erfgoed beschermd. Alle historische gebouwen worden daarentegen nog steeds gebruikt, maar meestal wel met een andere functie. Veel woonhuizen zijn bijvoorbeeld getransformeerd tot kantoren en onderzoeksruimten.

Vanaf de jaren ’30 wilde de Noorse regering Ny-Ålesund promoten onder toeristen. Het idee was dat het geld dat zij hier zouden uitgeven, de nederzetting direct ten goede zou komen. Ook zou het eenvoudiger worden om spullen vanuit Noorwegen mee te nemen. Want als er toch al een toeristisch schip heen zou gaan, maak je geen extra kosten. Om die reden opende in 1939 het charmante Nordpolhotellet (het “Noordpoolhotel”). Deze accommodatie paste goed bij de ontwikkelingen van de tijd, want de jaren ’30 vormden min of meer het hoogtepunt van het tijdperk van de poolexpedities (±1890-1950). In deze decennia werden vele wetenschappelijke ontdekkingstochten naar de Noordpool en Zuidpool uitgevoerd, mede mogelijk gemaakt door nieuwe technologieën zoals het luchtschip en het vliegtuig. Hier kwam ook een enorme internationale wedijver bij kijken, want net als in het koloniale tijdperk wilde ieder westers land de eerste, de snelste en de beste zijn. Het Nordpolhotellet is nog steeds een hotel, want je kunt er in principe overnachten. Maar je kunt geen kamer boeken, je moet je met een hele goede reden aanmelden bij de Gouverneur van Svalbard. 😉

Al struinende langs de gebouwtjes, kom je verschillende oude winkeltjes en faciliteiten zoals een schoolgebouw en een telegraafcentrale tegen. In het oog springt een blauw posthuisje, waar je de meest noordelijke postbus ter wereld vindt. En ja, die wordt echt gebruikt! Ik had mijn kaartjes al verstuurd vanuit Longyearbyen en die deden er slechts 8 dagen over om in Nederland bezorgd te worden. Dat hebben ze goed voor elkaar. 🙂

Het belangrijkste historische object van Ny-Ålesund is de luchtscheepsmast, een enorm metalen bouwwerk ten westen van de bebouwing. Deze constructie was van grote betekenis tijdens het tijdperk van de poolexpedities, want de mast werd gebruikt om luchtschepen aan de grond te bevestigen. In 1926 vertrok het luchtschip Norge vanuit Ny-Ålesund richting de Noordpool, als onderdeel van de expeditie van de Noorse Roald Amundsen, de Amerikaanse Lincoln Ellsworth en de Italiaanse Umberto Nobile. Op 11 mei vloog het luchtschip over de Noordpool om vervolgens door te vliegen naar Alaska. Daarmee was de expeditie een succes en werd Ny-Ålesund internationaal op de kaart gezet als uitvalsbasis voor poolonderzoek.

Twee jaar later keerde Nobile terug naar Ny-Ålesund, deze keer met het Italiaanse luchtschip Italia. Ook deze expeditie had de Noordpool als bestemming. Op 23 mei vertrok hij met zijn bemanning en even later bereikte het luchtschip het poolpunt. Tijdens de terugtocht ging het echter mis: op 25 mei 1928 stortte de Italia neer op het pakijs ten noorden van Svalbard. Een deel van de crew kwam op het ijs terecht, terwijl andere bemanningsleden met het luchtschip in het ijskoude water verdwenen. Er werd direct een internationale reddingsactie op poten gezet, waaraan maar liefst 23 vliegtuigen en 20 schepen uit 7 verschillende landen deelnamen. Ook Roald Amundsen ging op zoek naar de vermiste expeditieleden. Concurrenten of niet, de poolreizigers waren ook altijd nog collega’s. Zijn vliegtuig verdween echter op 18 juni boven zee en daarmee verdween ook Roald Amundsen spoorloos. Hij was dus zelf gesneuveld terwijl hij Nobile probeerde te redden. Uiteindelijk werden de overlevenden van de Italia gevonden en met de Sovjet-ijsbreker Krassin opgehaald. Maar niet iedereen werd gevonden en Amundsen zou nooit meer terugkeren. Het was een internationaal drama en een enorme nationale schok voor Noorwegen en Italië.

Deze geschiedenis is de reden dat Roald Amundsen in Noorwegen, op Svalbard en vooral in Ny-Ålesund geëerd wordt als nationale held. De woning van de directeur van de KBKC werd na het drama omgedoopt tot “Amundsenvilla” omdat Amundsen er in 1925 en 1926 enkele weken had verbleven. Op 11 mei 1976, precies 50 jaar nadat de Norge aan de succesvolle poolreis begon, werd er in het centrum van Ny-Ålesund een bronzen buste van Amundsen onthuld. De (moderne) Noorse ontdekkingsreiziger Helge Ingstad leidde de ceremonie.

Terwijl onze gids vertelde over de Norge en de Italia, verscheen er plotseling een poolvos achter de mast. De eerste die onze groep met eigen ogen kon spotten. Een minuut later hoorden we gespetter achter ons en dook er een zadelrob op in het water van de baai. De natuur is hier echt ongelofelijk.

Na het bezoek aan de luchtscheepsmast was het alweer tijd om terug te keren naar het schip. Voor mij persoonlijk was dit een hoogtepunt van de reis. Amundsen kende ik al, maar in Ny-Ålesund kwam hij voor mij echt “tot leven”. Hier woonde en werkte hij, hier gebeurde het allemaal. En dat nog geen eeuw geleden. Het straatbeeld is zo interessant om te zien. Een oud houten mijnwerkershuis staat makkelijk naast een hypermodern glazen laboratorium. Met de komst van een satellietstation in de jaren ’60 groeide het wetenschappelijke belang van de nederzetting nog meer. En ook dat merk je ter plaatse, want je komt er vriendelijke onderzoekers tegen die niet te beroerd zijn om iets over hun poolexperimenten te vertellen. Zij houden zich onder andere bezig met het klimaat, de atmosfeer, de lokale geologie, de gletsjers, de oceanen en het polaire ecosysteem. Ontzettend interessant allemaal. Op de terugweg in de zodiac volgde de kers op de taart: we zagen een groep bultruggen in de verte. Eentje maakte een diepe duik en liet daarbij zijn staartvin zien. Dat heb ik niet op camera; dat beeld staat voor altijd op mijn netvlies gebrand. 😀

Keizerlijke ingewanden onder de vloer van de Utrechtse Domkerk

In de Dom van Utrecht zijn twee bijzondere tegeltjes te vinden. Ze worden de “keizersteentjes” genoemd en ze liggen in het koor, dus in het verhoogde gedeelte aan de oostkant van de Domkerk. De tegels zijn voorzien van inscripties en ernaast zijn nog een keizerskroon en een adelaar te zien (symbolen van het Habsburgse Rijk). Eigenlijk gaat het niet om de steentjes zelf, maar om wat eronder begraven ligt. Ze markeren namelijk iets… opmerkelijks. Onder de tegels werden ooit het hart en de ingewanden van twee Duitse keizers begraven!

Het gaat om Keizer Koenraad II (die in 1039 in Utrecht overleed) en zijn achterkleinzoon Keizer Hendrik V (die er in 1125 stierf). Na hun overlijden zou het te lang duren om de lichamen naar hun thuisbasis Speyer in Duitsland te vervoeren, dus de lichamen werden gebalsemd en hun hart en ingewanden bleven in Utrecht achter. Dat klinkt misschien vreemd, maar in de middeleeuwen was het niet ongebruikelijk dat vorstelijke lichaamsdelen op verschillende plaatsen werden begraven. Enige tijd later zijn de gebalsemde lichamen alsnog in Dom van Speyer bijgezet, waar je vandaag de Kaisergruft (crypte) kunt bezoeken om hun tombes te zien.

De keizers van het Heilige Roomse Rijk hebben behoorlijk hun stempel gedrukt op de geschiedenis van Utrecht. Het was namelijk bovengenoemde Hendrik V die er in 1122 voor zorgde dat Utrecht stadsrechten kreeg. Daarover publiceerde ik al eerder het artikel over het middeleeuwse Paleis Lofen. Wie deze video gemist heeft, moet hem echt nog even bekijken. De strijd tussen Hendrik en de vervelende bisschop Godebald (en hoe de Utrechters daarop reageerden) wordt daarin samengevat. En wie vergeten is hoe het zat met de Deense runensteen op het Domplein, kan deze video over Vikingen in Utrecht nog een keer bekijken.

Wisten jullie dit al over de Domstad? 🙂

Een frisse duik bij Texas Bar

Bij deze excursie was er voor ieder wat wils: natuur, geschiedenis en een flinke dosis actie. Gretig als ik ben, pakte ik alles mee. 😉

Texas Bar is een bepaald gebouwtje, maar daarover later meer. Eerst iets over de omgeving. We zijn vandaag aan land gegaan in de Liefdefjord, in het noordwesten van Spitsbergen. Waarschijnlijk is de naam ontleend aan het 17^e-eeuwse Nederlandse walvisvaardersschip Liefde, maar duidelijk bewijs hiervoor ontbreekt. Het landschap bestaat hier uit bergen, valleien, gletsjers en uitgestrekte stukken toendra. De omgeving ziet er op het eerste gezicht misschien kaal uit, maar als je even bukt of op je knieën gaat zitten, kun je toch veel interessante flora tegenkomen. Althans, in de periode tussen juni en september, want de zomer is overal op Svalbard de enige periode waarin vegetatie kan groeien en bloeien.

Maar bloeien doen ze, die poolbloemen! Duidelijk contrasterend in het mossige landschap, is bijvoorbeeld de stengelloze silene (Silene Acaulis). Om precies te zijn is dit een kussenvormige plant die dicht tegen de bodem groeit en kleine roze of paarse bloemen heeft. Prachtige felle kleuren! Ik heb mijn haar ooit in die magentakleur gehad, lol. Hier en daar zagen we ook nog de poolsilene (Silene Uralensis ssp. Arctica). Deze heeft hangende paarse bloemetjes die aan lampionnetjes doen denken. Ook groeit er overal harige rotsbreek (Micranthes Hieraciifolia); een klein plantje dat vaak tussen de rotsen groeit.

Om warm te blijven liepen we vervolgens omhoog, de heuvels in. De mooie uitzichten en bijbehorende fotosessies volgden elkaar op.

De wandeling voerde weer omlaag, richting de historische hut Texas Bar. Die naam is misleidend, want het was nooit een bar of iets dergelijks. Het gebouwtje is een “fangsthytte“, dus een schuilhut die gebruikt werd door pelsjagers. De hut werd in 1927 gebouwd door de Noorse jagers Hilmar Nøis en (diens oom) Martin Pettersen Nøis, waarvan die eerste uiteindelijk het meest bekend is geworden.

Hilmar Nøis werd in 1891 geboren op Andøya (Noord-Noorwegen) en in 1909 overwinterde hij voor het eerst op Svalbard. In de daaropvolgende decennia bleef hij “plakken” in het Noordpoolgebied, want hij voltooide maar liefst 38 overwinteringsseizoenen in het hoge noorden, waarvan 35 als pelsjager op Svalbard! Daarnaast werkte hij een seizoen in de mijnbouw en nam hij deel aan twee reddingsoperaties om andere mijnwerkers te helpen.

De naam Texas Bar doet denken aan het Wilde Westen. En eigenlijk doet deze eenvoudige hut in dit barre landschap dat ook wel een beetje. Zeker als je naar binnen gaat en stuit op de collectie sterke drank die zich daar door de jaren heen heeft opgestapeld. Verder zag ik nog lucifers, kogels, oud papier, kaarsen en gereedschap op de planken liggen. Aan de muur hing een krant uit januari 1988, wat heerlijk!

Voor de jagers die op Spitsbergen of Svalbard opereerden, waren zulke hutten vooral praktisch. Ze konden er tijdens hun tochten in schuilen (voor ijsberen of sneeuwstormen) en overnachten. Uiteraard kon je er ook wat voorraden en hulpmiddelen opslaan. Verspreid over Svalbard stond in de vorige eeuw nog een aanzienlijk aantal van deze hutten, gebouwd door jagers uit diverse landen. Af en toe ontstond er ruzie over het eigendoms- of gebruiksrecht, maar over het algemeen vormden ze voor de jagers een betrouwbaar netwerk van schuilplaatsen en duidelijke bestemmingen van vaartochten, skitochten of wandeltochten. Reken maar dat die drank er aan het einde van zo’n tocht wel in ging…

Daarbij moet ik ook zeggen dat wij hier in de zomer kwamen. Dus wanneer de zon niet ondergaat, de toendra groen is en het landschap volstaat met bloemen. Voor de familie Nøis en andere overwinteraars was deze omgeving een heel andere wereld van maandenlange duisternis, eindeloze sneeuw en temperaturen ver onder het vriespunt. De jagers die hun brood verdienden op Svalbard zullen zich ongetwijfeld ook vermaakt hebben met spelletjes en hobbyisme, maar ze waagden zich niet aan onze laatste activiteit van de dag…

De beruchte polar plunge! Oftewel, een frisse (ijskoude) duik in het water van de Arctische Oceaan. Ik heb een paar keer meegedaan aan de Nieuwjaarsduik op het strand, maar dit was veel heftiger. Zoals de wind in Nederland meestal de grootste uitdaging vormt als je eenmaal nat bent, was dat hier niet anders. Het was zo koud dat het pijn deed, maar tegelijkertijd was het spannend en zelfs gezellig om te doen.

Ons bezoek aan Texas Bar zal me voor altijd bijblijven, want het was wederom een geweldig mooie en interessante dagtocht, op een belangrijke historische plek. 😀

De fossielkust van Selmaneset

We zijn nogmaals getrakteerd op een prehistorisch cadeautje, namelijk een excursie op de landtong Selmaneset, waar je gesteentelagen kunt bekijken uit de overgangsperiode van het Perm naar het Trias. Met het blote oog kun je fossielen spotten van meer dan 250 miljoen jaar oud!

Deze bestaan voornamelijk uit kleine mariene fossielen uit het Perm. In het oog springen meteen de ammonieten vanwege de typische krulvormen. Talrijker aanwezig zijn de koraalfossielen en schelpdieren, zoals mosselachtige soorten. Deze zijn minder herkenbaar dan ammonieten of haaientanden, maar er zijn op Selmaneset wel heel veel verschillende soorten te vinden.

Verder kun je botfragmenten van gewervelde dieren tegenkomen, zoals vissen, brachiopoden en andere kleine zeedieren. En geologen hebben hier zelfs koralen gevonden in nóg oudere kalksteenlagen, namelijk uit het Laat-Carboon en Vroeg-Perm. Deze zijn dan minstens 300 miljoen jaar oud!

Al deze fossielen bewijzen dat Selmaneset vroeger deel uitmaakte van een ondiepe zee. Maar vergeet daarbij niet dat Svalbard vandaag veel noordelijker ligt; dat legde ik al eerder uit in het artikel over dinosauruspootafdrukken op Spitsbergen.

Ik heb enorm genoten van deze excursie, omdat de fossielen het beste zichtbaar waren in een klif waar we met enige moeite doorheen klommen en klauterden. We stonden letterlijk tot onze knieën in de geschiedenis. Eenmaal op de terugweg naar het schip, doorkruisten we een stuk toendra waar we nog enkele Svalbardrendieren zagen grazen. De conclusie blijft elke keer dat dit een enorm indrukwekkend landschap is.

Bron: Forbes, C. L., Harland, W. B., & Hughes, N. F. (1958). Palaeontological evidence for the age of the Carboniferous and Permian rocks of central Vestspitsbergen. Geological Magazine, 95(6), 465–490.

GRWM!

Het is zomer, maar ik draag iedere dag mijn winterjas. Met laarzen, handschoenen en een muts. En in het Arctisch gebied is een bovenste laag waterproof ook nog wettelijk verplicht. Hoe ik me voorbereid op onze tochten aan land in Svalbard, laat ik je zien in een korte video, die nu op YouTube staat. GRWM! 😀

Dinosauriërs in het Noordpoolgebied?

Zeker! En hun pootafdrukken bewijzen het. Momenteel vaar ik met een expeditieschip om Svalbard heen. We gaan elke dag aan land om te genieten van het landschap, de dieren, de geschiedenis en de cultuur van het Arctisch gebied. Vandaag landden we bij Boltodden, waar pootafdrukken van dinosauriërs liggen.

Boltodden ligt in Kvalvågen, aan de oostkust van Spitsbergen; één van de eilanden van Svalbard. Vandaag ligt het op 77° noorderbreedte, maar de paleobreedte is vastgesteld tussen de 63 en 66° noorderbreedte (oftewel: de ligging van deze plek tijdens het Vroege Krijt). Svalbard lag toen in zijn geheel aan de noordwestelijke rand van de Euraziatische Plaat. En ja, daar kwamen dus dinosauriërs voor.

*Oercontinenten tegenover huidige situatie.*

In 1976 werden er twee pootafdrukken ontdekt. De wetenschappers concludeerden destijds dat de afdrukken bij middelgrote, theropode dinos hoorden vanwege de duidelijke klauw-achtige vormen. Theropode dinosauriërs zijn namelijk soorten die op twee achterpoten liepen, scherpe tanden en (vaak) grote klauwen hadden. Denk bijvoorbeeld aan de Tyrannosaurus Rex en de Velociraptor.

Nieuw onderzoek in 2012 en in 2014 weerlegde dat echter. Er werden moderne morfologische analyses uitgevoerd, waardoor we nu weten dat de afdrukken breed zijn (niet lang), stompe tenen en ronde middenvoetzolen hebben. Ook werden de conserveringskenmerken goed bestudeerd en zag men dat afdrukken van eventuele voorpoten afwezig waren. Als laatste werd er nog sedimentologisch onderzoek uitgevoerd; dus er werd achterhaald hoe en wanneer de verschillende gesteentelagen van het gebied zijn afgezet en ontstaan.

Met dit nieuwe bewijs werd vastgesteld dat de voetafdrukken afkomstig zijn van ornithopode dinosauriërs. Dat zijn soorten die planten aten, een snavelachtige bek en sterke kiezen hadden en meestal op twee poten liepen (hoewel sommige grotere soorten ook op vier poten konden lopen). Voorbeelden zijn de Iguanodon, de Hypsilophodon en de Parasaurolophus. Deze specifieke exemplaren op Svalbard komen van de Iguanodon.

*De eerste tentoongestelde Iguanodon (1883). Foto uit het publieke domein.*

De onderzoeksteams identificeerden bovendien minstens 34 nog niet eerder herkende afdrukken. Het aantal prehistorische pareltjes op Boltodden verschoof daarmee van 2 naar 36! Voor de wetenschap was dit erg belangrijk, omdat de ontdekking suggereert dat viervoetige ornithopoden in het noordelijke deel van Laurazië (het oercontinent waar het huidige Amerika, Europa en Azië vandaan komen) wijder verspreid waren dan fossiele vondsten doen vermoeden. Deze soorten konden zich ook veel beter aan hun omgeving aanpassen dan we voorheen dachten.

En dat wordt dan uitgerekend in het Noordpoolgebied ontdekt… Wat een bizarre toestand! Ik ben erg dankbaar dat ik mijn eigen handen in de pootafdrukken heb kunnen leggen. 🙂

Het zwaarste geld ter wereld

Stel je voor dat je naar de markt gaat om brood en groenten te kopen. In plaats van een portemonnee neem je een slee of een karretje met geld mee. Dat klinkt als een grap, maar in Zweden was dit in de 17^e en 18^e eeuw bittere ernst. Daar betaalden mensen namelijk met enorme koperen platen die zo zwaar konden zijn dat je ze nauwelijks kon meenemen. Dit geld staat bekend als Zweeds plaatgeld en behoort tot de meest opvallende betaalmiddelen die ooit in omloop zijn geweest.

In de 17^e eeuw was Zweden een echte Europese grootmacht. We spreken zelfs van het Zweedse Rijk; een periode die in Scandinavië bekend staat als de “Stormaktstiden” (“Grootmacht-tijd“; 1611-1721). Op het hoogtepunt werden er ook gebieden die tegenwoordig onder Finland, Estland, Letland, Duitsland, Rusland, Noorwegen en Denemarken vallen door de Zweedse regering bestuurd. Daarmee beheerste Zweden dus een zeer groot deel van de Oostzee(kust).

*Zweden in de Stormaktstiden. Publiek domein*.

Zweden zelf beschikte over rijke koperaders, met de beroemde mijn in Falun (provincie Dalarna) als belangrijkste leverancier. Terwijl zilver schaars was, was koper juist in overvloed aanwezig. Dat bracht de Zweedse overheid op het idee om vooral koper te gebruiken voor het Zweedse muntgeld.

In die tijd vertegenwoordigde een munt (ongeveer) de waarde van het metaal waarvan hij gemaakt was. Omdat koper minder waard was dan zilver, moest een koperen munt veel groter en zwaarder zijn om dezelfde monetaire waarde te vertegenwoordigen. En waarom zou je dan nog de moeite nemen om er een mooi rond exemplaar met een voor- en achterkant van te maken? Een snellere oplossing was om een rechthoekige koperen plaat van officiële stempels te voorzien; in alle vier de hoeken en eentje in het midden. Het plaatgeld was geboren.

De eerste plaatmunten verschenen in 1644 onder koningin Christina. De grootste exemplaren hadden een waarde van 10 “daler silvermynt” (zilveren daalders) en wogen bijna 20 kilo! Daarmee zijn het de zwaarste circulatiemunten die ooit zijn uitgegeven. Later verschenen er ook kleinere waarden, zoals een halve, één, twee, vier en acht daler. Maar zelfs die waren nog veel zwaarder dan een gewone munt. Met een plaatmunt van 8 daler silvermynt (van circa 14 kg) kon je in de tweede helft van de 17^e eeuw meerdere varkens kopen, maar lang niet iedereen woonde in de buurt van de markt. Bovendien is het Zweedse landschap niet overal vlak of makkelijk begaanbaar.

Dus hoewel het plaatgeld als officieel betaalmiddel gold, bleek het in de praktijk toch niet handig om de zware plakkaten mee te sjouwen… Of onopvallend te bewaren. En dat is precies de reden dat Zweden een belangrijke rol ging spelen in de ontwikkeling van Europees papiergeld. Omstreeks 1660 begon Stockholms Banco bankbiljetten uit te geven die ingewisseld konden worden voor het zware koper. Het betalingsverkeer werd daardoor uiteraard veel efficiënter en makkelijker. Iets wat maar weinig mensen beseffen, is dat Zweden tot de eerste landen ter wereld behoorde die papiergeld op grote schaal introduceerden onder het volk.

In de loop van de 18^e eeuw fluctueerde de waarde van koper nogal. Simpel gezegd verminderde de waarde geleidelijk. Redenen genoeg voor de Zweedse overheid om het plaatgeld in 1776 officieel uit de circulatie te halen. De platen koper werden nog iets langer gefabriceerd, te gebruiken als ballast voor schepen of voor gereedschappen. Maar de plaatmunten met stempels werden alleen nog als curiosa verhandeld.

Vandaag de dag is dit malle geld een zeer gewild verzamelobject binnen de numismatiek. Ik heb de plaatmunten op twee plekken met eigen ogen bewonderd: in het muntenkabinet van het Kasteel van Turku en in het Ostrobotnisch Museum in Vaasa. Twee plaatsen in Finland dus. In het laatstgenoemde museum leerde ik dat plaatgeld in West- en Zuidwest-Finland relatief vaak als muntschat gevonden wordt. Blijkbaar was het voor de Zweedstalige Finnen een manier om hun rijkdom op te slaan. Het Rijksmuseum in Amsterdam zou ook een exemplaar moeten hebben (volgens de website), maar of deze tentoongesteld wordt, weet ik niet.

Als je een plaatmunt ziet en bedenkt hoe zwaar ze zijn, is het moeilijk voor te stellen dat mensen er ooit hun dagelijkse boodschappen mee betaalden. Wel heel interessant en indrukwekkend om te zien! 😀

Kristin Hannah – Als de wolven huilen

Kan een kind opgroeien zonder mensen? Dit thema vormt al eeuwenlang het uitgangspunt van verschillende mythen, saga’s en wonderverhalen. Wolven spelen hierbij vaker een rol dan andere dieren, omdat de mens eigenlijk altijd al (en overal ter wereld) in de nabijheid van wolven en wilde honden geleefd heeft. Kinderen die opgevoed zouden zijn door dieren, noemen we daarom “wolvenkinderen”. Hieronder bespreek ik ─zonder spoilers─ een boek waarin een wolvenkind centraal staat en vervolgens kijken we naar voorbeelden uit de geschiedenis.

De roman “Als de wolven huilen” van de Amerikaanse auteur Kristin Hannah draait om Alice, een verwilderd meisje dat plotseling opduikt in Rain Valley, een echte stad in de staat Washington. Het meisje ziet er verwaarloosd uit, spreekt niet, ontwijkt mensen en lijkt meer vertrouwd met de natuur dan met de samenleving. Kinderpsychiater Julia Cates probeert voorzichtig contact met haar te krijgen, terwijl alle inwoners van het stadje zich afvragen wat het kind heeft meegemaakt. Dat er sprake is van trauma, is overduidelijk. Maar heeft Alice ooit met mensen geleefd? En is ze het praten verleerd, of heeft ze het nooit gekund? Met steun van haar zus Ellie (politiechef in Rain Valley) en dokter Max, gaat Julia een intensief traject aan met het wolvenmeisje. In de loop van het verhaal melden zich allerlei personen met interesse in Alice, maar waar de één hoopt op een sensationeel nieuwsartikel of een wetenschappelijke publicatie, hoopt de ander op hereniging met een verloren dochter.

Ik vind de verhaallijnen voorspelbaar. Hoewel ieder nieuw personage dat geïntroduceerd wordt als een verrassing komt qua timing, kun je direct al raden welke rol hij of zij gaat vervullen in het verhaal. De romantische stukken lezen als een doktersroman. Kristin Hannah geeft de hoofdpersonen “een verleden”, maar bij Julia wordt dit verleden woord voor woord uitgeschreven en bij dokter Max wordt de crux genoemd, maar verder niet uitgewerkt. Zo wordt de spanning niet opgebouwd, maar juist afgevlakt. De rechtszaken en politieonderzoeken worden beschreven alsof ze één op één gebaseerd zijn op zaken uit de geschiedenis. Alsof ze gekopieerd, minimaal aangepast en dan in het verhaal geplakt zijn. Wat dat betreft kan het verhaal feitelijk kloppen en is het realistisch geschreven. Maar sorry, ik vond er geen zak aan.

Het thema intrigeert me daarentegen wél. Wolvenkinderen kennen we namelijk uit de geschiedenis en de herkomst of opvoeding van deze kinderen blijft altijd een mysterie. We zijn het erover eens dat de bekendste wolvenkinderen uit de wereldgeschiedenis, Romulus en Remus, nooit hebben bestaan. De jongetjes behoren tot de stichtingsmythe van het oude Rome. Volgens de overlevering werden de tweelingbroers als baby achtergelaten aan de oever van de Tiber, waarna een wolvin voor hen zorgde totdat een herder hen vond. Historisch bewijs van het bestaan van de broers is er niet; laat staan bewijs van hun opvoeding. Maar volgens de mythe stichtte Romulus later de stad Rome, waardoor de wolvin óók een blijvend symbool werd van de Eeuwige Stad.

Ook later bleven zulke verhalen opduiken. In de Middeleeuwen beschreven kroniekschrijvers regelmatig kinderen die diep in bossen werden gevonden. Ze zouden op handen en voeten lopen, rauw vlees eten, nauwelijks geluid maken en geen menselijke taal spreken. Vrijwel automatisch werd aangenomen dat zij door wolven waren “opgevoed”. Dat paste goed binnen het wereldbeeld van die tijd, waarin uitgestrekte bossen nog echte wildernissen waren en wolven nog overal in Europa voorkwamen. Werkelijkheid, volksverhalen en bijgeloof liepen bovendien ook nog wat vloeiender door elkaar dan tegenwoordig. 😉

Gravure van “De Wilde van Aveyron” (1807).
Publiek domein.

Pas tijdens de Verlichting gingen artsen en wetenschappers zulke verhalen systematisch onderzoeken. Een van de bekendste gevallen is het wolvenjongetje “Victor van Aveyron”. Rond 1800 werd hij in Zuid-Frankrijk gevonden nadat hij vermoedelijk jarenlang alleen in de bossen had geleefd. Hij sprak niet, vermeed oogcontact en leek nauwelijks menselijke omgangsvormen te kennen. De arts Jean Marc Gaspard Itard besloot Victor jarenlang intensief te begeleiden. Zijn experiment moest antwoord geven op een fundamentele vraag: worden mensen gevormd door hun omgeving, of zijn sociale vaardigheden al bij de geboorte aanwezig? Victor leerde uiteindelijk eenvoudige woorden begrijpen, ontwikkelde enige communicatievaardigheden en bouwde een band op met zijn verzorgers. Toch sprak hij nooit vloeiend. Voor veel wetenschappers werd hij het bewijs dat taal zich slechts in de vroege kinderjaren volledig kan ontwikkelen. Zijn verhaal raakte sindsdien verankerd als casestudy in de moderne ontwikkelingspsychologie.

Ook buiten Europa zijn zulke verhalen bekend. De Indiase jongen Dina Sanichar werd in 1867 als klein kind gevonden. Volgens ooggetuigen leefde hij samen met wolven. Hij liep voornamelijk op handen en voeten, gromde in plaats van te spreken en had een sterke voorkeur voor rauw voedsel. Ondanks jarenlange verzorging in een weeshuis ontwikkelde hij nauwelijks taalvaardigheden. Zijn geschiedenis wordt vaak genoemd als inspiratiebron voor Mowgli uit “The Jungle Book“, hoewel dat nooit erkend of bewezen is. In de 20^e eeuw veranderde het wetenschappelijke beeld ingrijpend. Academici ontdekten dat veel zogenaamde wolvenkinderen waarschijnlijk helemaal niet door wolven waren grootgebracht, maar simpelweg voor zichzelf gezorgd hadden in de natuur. Sommige kinderen bleken ernstige ontwikkelingsstoornissen te hebben, anderen waren jarenlang opgesloten geweest of zwaar verwaarloosd voordat zij in de wildernis terechtkwamen. Het debat nature versus nurture barstte los.

*Giovanni di Paolo – St. Clare Rescuing a Child Mauled by a Wolf (1455-1460). Publiek domein.*

En hoe zit het dan met de wolven? We weten nu dat wolven in hechte roedels leven en intensief voor hun eigen jongen zorgen. Dat een roedel jarenlang een mensenkind zou opnemen en verzorgen, wordt door biologen uiterst onwaarschijnlijk geacht. Dat betekent niet dat een kind nooit enige tijd tussen wilde dieren kan hebben overleefd, maar de klassieke verhalen over “opvoeding” door wolven, kunnen niet waar zijn. Dat inzicht maakte het lot van wolvenkinderen minder romantisch, maar liet wel zien hoe belangrijk menselijk contact is. Een baby wordt niet geboren met taal of sociale vaardigheden. Die ontstaan juist doordat kinderen voortdurend omgaan met ouders, familie en andere mensen. Ontbreekt dat contact tijdens de eerste levensjaren, dan zijn sommige ontwikkelingen later nauwelijks nog in te halen. Juist daarom vormen historische wolvenkinderen als Victor en Dina nog steeds waardevolle casestudies voor psychologen en pedagogen. Maar het thema wolvenkinderen dient dus ook ter inspiratie voor boeken en films. En het ene fictieve verhaal spreekt daarbij meer tot de verbeelding dan het andere.

*Historisch correct?*	*Geschikt en nuttig voor leerlingen?*
Ja, realistisch.	Het thema is geschikt voor lessen maatschappijleer. Het lezen van dit specifieke boek is daarbij overbodig, maar kan als aanknopingspunt dienen.

Schilderen met naald en draad

Gisteren rondden we in 2vwo een lessenserie over de Noordse landen af. Het laatste “land” waar ik de leerlingen over vertelde, was Sápmi. Het is een land dat de kinderen niet kennen, omdat het geen natiestaat is. Het is het gebied waar de Sámi nu wonen. Vandaag bezocht ik het Wereldmuseum in Leiden, waar precies op dit moment een aantal kunstwerken van Britta Marakatt-Labba hangt. Dat wist ik niet, maar de timing van deze wisseltentoonstelling kon niet beter.

Sápmi strekt zich uit over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland. Het is de traditionele naam voor het oorspronkelijke leefgebied van de Sámi. Ze zijn de enige erkende inheemse bevolkingsgroep van Europa en wonen daar al duizenden jaren. Hun bestaan was lange tijd gebaseerd op jacht, visserij en rendierhouderij. Eventuele bijproducten hiervan werden verkocht aan de lokale bevolking. Vanaf de 19^e eeuw werden de Sámi steeds meer onderdrukt door de regeringen van hun leefgebied. Hun taal en cultuur werd als ondergeschikt gezien en veel ervan dreigde voorgoed te verdwijnen. Sommige Sámi-talen zijn zelfs al uitgestorven. Maar de tijden zijn veranderd en de nationale overheden begrijpen inmiddels beter welke gevolgen hun kolonisatiebeleid heeft (gehad). Tegenwoordig wordt er actief gewerkt aan het behoud van hun culturele erfgoed, talen en traditionele levenswijze… maar nog altijd het meeste door de Sámi zelf.

Britta Marakatt-Labba in 2022, © Marja Helander.

Bijvoorbeeld door de bovengenoemde Britta Marakatt-Labba (1951); één van de bekendste Sami-kunstenaars. Ze groeide op in een Sami-familie van rendierhouders in Noord-Zweden en heeft in haar leven uitsluitend Zweeds onderwijs genoten, waarbij er weinig aandacht aan de geschiedenis van de Sámi werd besteed. Om die reden verwerkt zij in haar kunst wél de geschiedenis, cultuur en leefwereld van haar volk. Haar textielkunst en borduurwerk is internationaal bekend. Met naald en draad verbeeldt Britta kleine verhalen over het dagelijks leven, de relatie met de natuur, oude tradities en de politieke strijd van de Sámi. Schilderen met naald en draad, noemt ze dat.

Haar werk draagt direct bij aan cultuurbehoud. Door verhalen en ervaringen vast te leggen, geeft zij de Sámi-cultuur door aan toekomstige generaties. Het Nasjonalmuseet in Oslo (Noorwegen) heeft haar werk opgenomen in de nationale kunstcollectie. En vandaag stond ik dus in het Wereldmuseum in Leiden te kijken naar twee van haar borduurwerken, allebei even mooi en gedetailleerd.

Met fijne steken en kleine textielfragmentjes creëert Britta begrijpelijke voorstellingen van (onder andere) rendiermigraties, het dagelijks leven van Sámi-families, traditionele gebruiken/rituelen en (soms gruwelijke) gebeurtenissen uit de politieke strijd voor emancipatie. Van veraf lijken haar borduurwerken net schilderijen. Van dichtbij zie je steeds meer details en zo ontdek je langzaam uit hoeveel steken en stofjes één boompje of bergwand bestaat. Ontzettend knap gedaan, ik vind het echt mooi. Deze twee kunstwerken komen allebei uit 2011 en hebben geen titel. Aan de wand tegenover de werken, wordt een korte film over het leven en het werk van Britta vertoond. Het is de documentaire “Sylkvasse Sting” (“Messcherpe Steken”) van het Nasjonalmuseet. De video staat ook op YouTube:

De geschiedenis van de Sámi raakt mij over het algemeen en de borduurwerken van Britta Marakatt-Labba raken mij in het bijzonder. Waarom precies kan ik niet goed uitleggen, maar het gevoel heeft sowieso te maken met de leefwijze van de Sámi. Ik deel hun spirituele opvattingen over de natuur en ik vind dat hun praktische omgang daarmee een voorbeeld moet zijn voor anderen. Als iedereen op aarde filosofieën van balans en eerbied zou nastreven, zou het leven op aarde veel minder penibel zijn. De campagnes die de Sámi voeren gaan over de verbetering van hun eigen positie, natuurlijk, maar tegelijkertijd zijn hun standpunten urgent voor ons allemaal. Misschien is dat precies waarom hun verhaal nog lang niet is uitverteld.

Hyvää Helsinki-päivää!

Ieder jaar op 12 juni wordt de Finse hoofdstad in het zonnetje gezet, want dan is het Helsinki-dag. Het is een stadsfeest waarbij de stichting van Helsinki in `1550 gevierd wordt met optredens, kunsttentoonstellingen en tal van andere culturele en creatieve activiteiten.

Het gaat ook gepaard met een paar unieke tradities. Het meest bekend is de “Pormestarin aamukahvit”, de koffieontvangst van de burgemeester in het stadhuis. Hier kunnen inwoners en bestuurders elkaar ontmoeten. Ook worden de eretitels “Stadin Friidu” en “Stadin Kundi” uitgereikt aan personen die zich op een bijzondere manier voor de stad hebben ingezet. Die titels betekenen respectievelijk “meisje van de stad” en “jongen van de stad” in het dialect van Helsinki. En ook andere personen die een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan het openbare leven van de stad krijgen vandaag een medaille. Een meer recente traditie is het vieren van de “Helsinki-päivän vauva”, de eerste baby die op Helsinki-dag wordt geboren. Als er een kindje geboren wordt, wordt het nieuws doorgegeven en verspreid. Dan gaat overal de kurk van de fles, haha!

Deze mooie combinatie van geschiedenis, kunst en cultuur komt natuurlijk niet uit de lucht vallen. Helsinki heeft een lange geschiedenis, met Zweedse, Russische en Finse perioden en een flinke portie oorlog en conflict. Ter ere van Helsinki-päivä heb ik een mini-documentaire over de stad gemaakt… van 0 tot nu. 😉

Fijne Helsinki-dag! 😀