Onderwijs – AlomHistorisch

Terugblik Nerdland 2026

Dit evenement is ieder jaar ZÓ LEUK! Wie het Nerdland Festival op de sociale media volgt, weet wat ik bedoel. Het is een meerdaags wetenschapsfestival waar oneindig veel te ontdekken valt. Er zijn shows, lezingen, experiences, spelletjes (van raadsels op papier tot aan retro arcade games), robots, scheikundige proefjes, droneshows, bakken vol met LEGO, telescopen, archeologische uitdagingen, gladiatorengevechten, insectenboerderijen en geluidsexperimenten. Bezoekers kiezen zelf wat ze meepakken. Niets moet, alles mag. Dat maakt de sfeer ontzettend ontspannen en gemoedelijk.

Ik heb zelf niet veel foto’s gemaakt, maar toch genoeg voor een sfeerimpressie. Bij de Brick Factory van Bricks & More Geel was ik op zoek naar een Vikingfiguur van LEGO. Die hadden ze niet, maar ik werd meteen enthousiast door de kinderen nagebouwd als legopoppetje. Hoe lief?! 🙂 De verschillende sectoren op het terrein zagen er weer prachtig uit. Ik kon de laatste show van de zondag gelukkig nog nét meemaken. Met Erik Van Looy als presentator, streden Alex Agnew, Hetty Helsmoortel en Felix Heremans om de titel Slimste Nerd ter Wereld. Het was de Nerdland-variant van De Slimste Mens en het was een mooie mix van serieuze, leerzame vragen en totale ongein. We hebben gelachen en ik heb persoonlijk veel geleerd over ruimtevaart en het Belgische wegennetwerk. Tja, de ene categorie was bruikbaarder dan de andere. 😉

Nieuw dit jaar was de sector Adventure Land, waar ook een nieuw podium was opgebouwd: The Temple. Hier gaf ik mijn focus talk over de Vikinggeschiedenis. We speelden een quiz om te checken wat wetenschappelijk bewezen is over de Vikingen… en wat niet. De vraag of de Noormannen nu echt helmen met horens droegen of niet, was natuurlijk een inkoppertje. 😉

Aan het begin van de lezing vroeg ik het publiek om de ogen te sluiten, terwijl ik zelf nog backstage stond. Gelukkig heeft iemand gefilmd hoe dat ging… En wouw! Wat leuk dat iedereen meedeed! Kijk zelf maar in de snippet hieronder, die ik heb gekopieerd uit een Instagramreel van @nerdlandbe:

Net zoals Hetty en Lieven zelf al zeiden: een DIKKE MERCI aan iedereen! Dank aan het publiek, dank aan de crew en dank aan iedereen die er was. Tot volgend jaar! 😉

3x Kort Vikingnieuws

Minder dan drie weken geleden berichtte ik over de ontdekking van de Mørstad Hoard, de grootste Vikingmuntschat die ooit in Noorwegen gevonden is. Maar enkele dagen later las ik dat er in Denemarken in dezelfde periode ook iets moois opgeduikeld was. Vervolgens zag ik nog een ontdekking voorbijkomen op het Noorse nieuws. En ondertussen kwam er ook Vikingnieuws uit Zweden. Het ging sneller dan ik kon typen, ook omdat ik druk bezig was met de eindexamens. Maar het is allemaal zo interessant, dat ik besloten heb om de nieuwtjes te bundelen in dit artikel. Nooit gedacht dat ik dit ooit zou schrijven, maar ik presenteer u… het Vikingnieuwsbulletin van mei 2026.

Denemarken – 8 mei 2026

Op 22 april ontdekte een man tijdens een boswandeling in Rold (provincie Nordjylland) iets heel opmerkelijks. Tussen het struikgewas staken twee gouden (!) armbanden uit de grond. De man maakte een melding en archeologen haastten zich naar de vindplaats voor verder onderzoek. Ze vonden uiteindelijk nog vier armbanden, samen goed voor bijna 800 gram goud! De schat kreeg direct een naam, namelijk de “Rold Hoard“. Deze vondst is één van de grootste Viking-goudvondsten ooit in gevonden Denemarken… En dat terwijl goud als materiaal voor juwelen veel minder vaak voorkwam dan zilver. De sieraden stammen uit de regeerperiode van koning Harald Blauwtand, net als de recent ontdekte graven bij Lisbjerg waar ik al eerder over schreef. De armbanden kunnen als koninklijke geschenken aan bondgenoten of krijgers gegeven zijn. Een andere mogelijkheid is dat het goud bewust door een rijke eigenaar begraven is tijdens een onrustige periode of als offer aan de goden. Eén van de armbanden valt extra op door een uniek zigzagpatroon dat zelden bij Vikingkunst wordt gezien. Net als bij de Mørstad Hoard, werd de vindplaats een paar weken geheimgehouden voordat het nieuws naar buiten kwam. Binnenkort zullen de armbanden te zien zijn in het Aalborg Historiske Museum.

© Nordjyske Museer

Noorwegen – 10 mei 2026

In de buurt van het Noorse dorp Brandbu (provincie Innlandet) trok de 6-jarige Henrik Refsnes Mørtvedt een Vikingzwaard uit de grond. Hij was met zijn klas op schooltrip bij de Rækstad-boerderij en de kinderen liepen over omgeploegde velden. Henrik zag een ijzeren knop uitsteken en trok vervolgens letterlijk een artefact uit de grond dat meer dan een millennium oud is. Het zwaard stamt vermoedelijk uit het vroege Vikingtijdperk, dus het einde van de 8^e eeuw. Dat was in Scandinavië de Merovingische periode en daarover is minder bekend dan over het late Vikingtijdperk. Het type zwaard is een enegget (een enkelsnijdend zwaard, met één scherpe kant). Het onderzoek loopt nog en archeologen hopen met röntgenonderzoek en metaalanalyse te ontdekken hoe het zwaard gemaakt en gebruikt is. Wat een verhaal voor die kleine man! 😀

Zweden – 11 mei 2026

Het Historiska (Historisch Museum) in Stockholm heeft 3D-scans van de Vendel-helmen gemaakt en gepubliceerd op hun website. Deze beroemde helmen werden gevonden in bootgraven in Vendel, Valsgärde en Ultuna (provincie Uppland) en stammen uit de Vendeltijd (ca. 550-750). Het einde van deze periode vormde het begin van het Vikingtijdperk. De Vendeltijd wordt als een eigen periode gezien vanwege de uitgesproken krijgerscultuur en de rijk versierde wapens. Het museum heeft de helmen met fotogrammetrie tot in de kleinste details digitaal vastgelegd, inclusief de bronzen decoraties en brilvormige gezichtsbescherming. Via deze link kun je de modellen bekijken. Je kunt behoorlijk inzoomen en je kunt ze met je muis draaien en zelfs downloaden via platforms als Sketchfab. Het project maakt deel uit van een groter Europees project (met de naam “Twin It!“) om erfgoed te digitaliseren en toegankelijk te maken voor een wereldwijd publiek. Ik dacht meteen na over manieren om de scans te gebruiken voor de geschiedenislessen op school. Dit vind ik nog eens een geweldige inzet van moderne technologie! 🙂

© Historiska Stockholm, CC-BY 4.0

Jeetje! Twijfel nou niet zo!

…Aldus de IJslandse artiest Daði Freyr, gisteravond, tijdens het muzikale intermezzo bij Even Tot Hier. Hij zong over Rob Jetten en het afnemende vertrouwen dat Nederlanders hebben in hun eigen kabinet. Sterker nog, hij gebruikte daar Nederlandse teksten voor, haha!

Zo wordt er met een heel catchy deuntje ingespeeld op het feit dat Nederland recent is gezakt op de lijst van veiligste landen. IJsland staat op die lijst bovenaan en scoort ook goed op onderdelen als corruptie (daar bijna non-existent) en gendergelijkheid (daar bijna 50/50 op topposities). Dit is overigens al jaren zo en heeft te maken met de politieke geschiedenis van IJsland. Ik zal hier volgend jaar een uitgebreider artikel over schrijven, want de link met het Vikingtijdperk is belangrijk om eens te benoemen.

Ik vond de samenloop van omstandigheden in het programma gisteren helemaal geslaagd. Ten eerste wilden Niels en Jeroen dus dat verminderde vertrouwen in de Nederlandse politiek bespreken. Treffend stukje over die AOW, want daar is iedereen boos over. Ten tweede werd het programma eenmalig uitgezonden op vrijdagavond in plaats van zaterdagavond; wat te maken heeft met de finale van het Eurovisie Songfestival vanavond. Ten derde kiezen ze uitgerekend Daði Freyr, een ex-kandidaat uit precies dat land dat het beter doet dan Nederland, om het liedje te brengen. Schitterend.

Daði Freyr is al ongeveer 15 jaar muzikaal actief in IJsland. Hij begon ludieke nummers te creëren met zijn band Gagnamagnið (wat zoiets betekent als “datavolume”), waarmee hij bekend werd bij het grote publiek. In 2020 wonnen ze met het nummer “Think About Things” de IJslandse voorronde voor het Eurovisie Songfestival, maar het evenement werd uiteindelijk afgelast vanwege de coronapandemie. In 2021 deed Daði opnieuw mee namens IJsland, opnieuw samen met Gagnamagnið, maar dit keer met het nummer “10 Years“. Daarmee eindigde IJsland in de finale op de vierde plaats.

Overigens doet IJsland dit jaar niet mee aan het Eurovisie Songfestival, net als Nederland. Beide landen zenden de finale wel uit vanavond.

Screenshots van het optreden via de Instagram van @eventothier_bnnvara.

Nerdland Festival 2026

Alle nerds van Vlaanderen en Nederland opgelet! Vol enthousiasme mag ik jullie mededelen dat ik dit jaar weer op het Nerdland Festival sta! 😀

Deze keer neem ik jullie mee naar het Vikingtijdperk. En net als vorig jaar, heeft mijn focus talk een interactief quiz-element. Je kunt dus meteen je eigen kennis over de Noormannen testen. Nadien deel ik de meest recente wetenschappelijke inzichten over de Vikingen, die voor mijn discipline natuurlijk uit de geschiedkunde en de archeologie komen.

Wat is feit en wat is mythe over de Vikingen? Ontdek het op zondag 24 mei, om 19:00 uur in The Temple! Naast dit historische avontuur is er weer van alles te beleven, te leren en te exploreren op het Provinciaal Domein Puyenbroeck in Wachtebeke. Van astronomie tot LEGO, van insectologie tot Formule 1. Bezoek www.nerdlandfestival.be voor het volledige programma. Wie benieuwd is naar de sfeer, kan deze terugblik en deze video van vorig jaar bekijken.

P.S. De kaarten gaan hard! 😉

Lesinspiratie: Conferentie van Berlijn (1884-1885)

Barbaar Educatie heeft hun opdracht over de Conferentie van Berlijn (1884-1885) een update gegeven. Ik publiceerde mijn bevindingen al eerder (klik hier), maar ik wil deze leerzame opdracht graag nogmaals met een groter publiek delen, want de les valt bij leerlingen goed in de smaak.

Bij de opdracht horen verschillende bladen. Eén met de uitleg, één met 4 kaartjes met historische personen en drie bladen met geografische kaarten. Het is de bedoeling dat de personen van elkaar losgeknipt worden, want dit zijn de “spelers” waarin de leerlingen zich moeten verplaatsen. Als ik de opdracht gebruik, print ik zelf altijd genoeg bladen zodat iedere leerling in zijn eentje een speler vertegenwoordigt. Dat raad ik ook aan, want na een tijdje barst de competitiviteit los en dan is het leuk als iedereen voor zichzelf kan spelen.

De leerlingen moeten doen alsof zij Otto von Bismarck, Lord Salisbury, Jules Ferry of Leopold II zijn. Op de kaartjes staan hun belangen en hun wensen. De vier heren (dus de leerlingen) komen samen op de Conferentie van Berlijn en proberen allemaal voor hun eigen land “het beste stukje Afrika” te claimen. Net zo absurd als het in het echt gegaan is in 1884-1885; in het gebouw van de oude Rijkskanselarij aan de Wilhelmstraße in Berlijn. De bladen met de geografische kaarten tonen waar de meeste grondstoffen zitten en waar al Europese koloniën zijn. Er is ook een kaart met Afrikaanse staten. Uiteraard moeten de leerlingen daar rekening mee houden… of dat in ieder geval proberen. Het doel is om uiteindelijk tot een akkoord te komen en Afrika op een blanco kaart onderling opnieuw te verdelen.

Ik heb de opdracht nu voor de derde keer gebruikt en de leerresultaten bevallen me zeer goed. Docenten kunnen er vanuit gaan dat de leerlingen na een tijdje fanatiek gaan “vechten” om de Afrikaanse grond. Terwijl de leerlingen bezig zijn, schrijf ik hun uitspraken op de achterkant van het bord. Ik vraag hen of ze een akkoord bereikt hebben en hoor hun motieven en afwegingen aan.

Vervolgens confronteer ik hen met hun eigen quotes, zoals “Ik wil ook een beetje rubber hebben, Engeland heeft rubber nodig!” of “Dit deel hoef ik niet, ik wil dat andere deel hebben!” of zelfs “Laten we dit gebied samen van Frankrijk afpakken, zodat Frankrijk alle inkomsten misloopt!“. Al snel concluderen we gezamenlijk hoe schandalig de hele situatie is. Afrika was nooit het bezit van de Europese machten die samenkwamen op de Conferentie van Berlijn. Afrika kon helemaal niet opnieuw verdeeld worden, maar toch is het gebeurd. Stof tot nadenken.

We sluiten af met het nummer “Plus rien ne m’étonnes” van de Ivoriaanse artiest Tiken Jah Fakoly. Hij zingt heel krachtig “Ze hebben de wereld verdeeld… niets verbaast me meer“. Zo onderstreept de songtekst wat de leerlingen geleerd hebben.

Wie deze opdracht zelf in de klas wil uitvoeren, kan de bladen simpelweg hier bekijken en gratis downloaden. Barbaar Educatie heeft overigens ook nog andere opdrachten, kijk maar op hun website. Zo laat je de lesstof echt landen!

Schrijf jij je profielwerkstuk over het oude Egypte, Griekenland, het Romeinse Rijk of de Middeleeuwen?

Maak dan gebruik van alle informatie die het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden voor leerlingen heeft verzameld! Deze webpagina’s zijn echt verborgen pareltjes, want ze zijn ieder moment (gratis!) te raadplegen. Zo kun je dus in de bibliotheek, op school of gewoon ontspannen thuis aan je PWS werken. Maar er is meer…

In de maand november kunnen leerlingen zelfs een expert interviewen. Deze kans bieden ze elke woensdagmiddag tussen 14:00 en 16:30 uur. Ook dit is geheel kosteloos, je hoeft alleen maar een digitaal formulier in te vullen en een afspraak te maken (zie hieronder). En luister: dit is echt uniek. Want het spreken van deze experts is zelfs voor academici om allerlei redenen niet altijd mogelijk. Dat zij tijd vrijmaken voor leerlingen van de middelbare school, is daarom ontzettend bewonderenswaardig. Dit is ook voor het PWS heel waardevol, want je spreekt direct met een autoriteit (dus een persoon die je als bron kunt aanvoeren) en je weet daarmee ook zeker dat je de juiste informatie en antwoorden krijgt.

Je komt bij dit aanmeldformulier via deze link (klik hier). Bekijk deze pagina sowieso goed, want er staan nog meer links bij naar allerlei historische bronnen, zoals museumverhalen, blogs, podcasts en video’s. Ook dit materiaal geldt bij het PWS als betrouwbare bron, dus grijp je kans!

Ten slotte kun je ook als leerling de bibliotheek van het RMO bezoeken (en ja, ook dat is weer gratis). Ik durf te stellen dat ze in de bibliotheek boeken en artikelen hebben over bijna alle perioden en onderwerpen die je maar kunt bedenken. En wellicht heeft het museum er zelfs een authentiek voorwerp van. Als je op zoek bent naar een object dat bij een specifiek onderwerp hoort, kun je alvast in de “Collectiezoeker” kijken of het RMO daar iets van heeft. Als je daarvan foto’s toevoegt in je PWS, scoor je al helemaal goed bij de beoordeling. 😉

Succes! 😀

Wat is het IJzeren Gordijn?

Gisteren was het 35-jarig jubileum van de historische Val van de Berlijnse Muur (9 november 1989). Binnen twee jaar werd ook het zogenoemde “IJzeren Gordijn” afgebroken. Dit veranderde de Europese en wereldwijde politiek voorgoed.

Maar wat was dat “IJzeren Gordijn” precies? Omdat leerlingen dit ieder jaar een lastig onderwerp vinden, heb ik een tweetalige reeks met uitleg gemaakt.

Melktert en biltong in het klaslokaal

Onlangs hebben we afscheid genomen van twee van onze Zuid-Afrikaanse leerlingen. Ik vond dat zij wel fatsoenlijke ‘kos’ verdienden na afloop van hun laatste lessen, om lekker met de hele klas te proeven. Dus hop, ik reed naar KuierKos in Bloemendaal voor wat snacks. Zoete mini melktertjies en hartige biltong gingen in mijn mandje. Verrassend genoeg was de biltong bij de leerlingen meer in trek dan de melktert! 🙂

Het is waarschijnlijk wel bekend dat de Republiek Zuid-Afrika een levendige koloniale geschiedenis heeft. Veel delen van het land werden in de 17e eeuw bestuurd door de VOC, voordat deze regio’s bezet werden door de Britten. Daarna transformeerde het territorium in een kolonie van de Bataafse Republiek, voordat het weer de Britse “Kaapkolonie” werd. Kort gezegd was het een kat-en-muisspelletje tussen de Nederlanders en de Britten, hoewel de situatie nog veel complexer was dan dat. Aan het begin van de 20e eeuw werd Zuid-Afrika zélf een kolonisator, namelijk van het buurland Namibië. Dit heeft tot aan de onafhankelijkheid van Namibië in 1990 geduurd.

Deze geschiedenis bracht diverse culturen naar/door/langs Zuid-Afrika, die allemaal een stempel op het huidige land gedrukt hebben. Zo ook op de keuken, dus de gerechten, de drank en de snacks. Twee typische Zuid-Afrikaanse lekkernijen vond ik geschikt om in de klas uit te delen, de bovengenoemde melktert en biltong. Maar wat is dat precies?

Melktert is een toetje dat door de Nederlandse kolonisten naar Zuid-Afrika gebracht is. De opvatting is dat het geïnspireerd is op de Nederlandse mattentaart, die op kwarktaart lijkt qua uiterlijk en smaak. Vandaag bestaat melktert uit een zoete taartkorst, gevuld met pudding en doorgaans bestrooid met kaneel.

Biltong is gedroogd en gekruid vlees, vaak gemaakt van rundvlees, hoewel andere opties ook populair zijn (bijvoorbeeld van kudu, varken, struisvogel of eland). Het vlees wordt in reepjes gesneden (“tongen”), klaargemaakt met azijn en/of specerijen en aan de lucht gedroogd vóór consumptie. Ook dit recept zou van de Nederlandse kolonisten afstammen, hoewel het drogen van vlees om het te bewaren al overal ter wereld gedaan werd en nooit aan één specifieke plaats gebonden is geweest.

We hebben gesmikkeld als smulpapen en de leerlingen vonden het leuk om over deze lekkernijen te leren. 🙂

Een stukje geologie

Deze prachtige, glinsterende steen was een cadeau van een leerling.

Ze bezocht Roemenië in de meivakantie en daar heeft ze een indrukwekkende wandeltocht van 19 km gemaakt naar de Cascada Vălul Miresei (“Bruidssluier Waterval“). Dit natuurwonder ligt nabij de plaatsen Poieni en Huedin in het Cluj District.

Kijkende naar Transsylvanië op een mineralenkaart, probeerde ik te ontdekken welk type steen dit is. Ik denk dat het een detritische-kristallijne steen is. Mogelijk zoals witte chalcedoonkwarts, maar ik weet het niet zeker. Soms zou ik willen dat ik een geoloog was! Het is in ieder geval een schitterend cadeautje.

De Steen van Rosetta, onze sleutel tot het oude Egypte

Vandaag toverde ik in 3vwo een mini-replica van één van de belangrijkste archeologische vondsten ter wereld tevoorschijn. Tot mijn grote vreugd vonden de leerlingen dit malle ding hartstikke interessant en waren ze ijverig bezig om de betekenis ervan te ontdekken.

In 1799 vonden Franse soldaten bij het Egyptische stadje Rosetta (Rashid / رشيد) een donkere steen met drie soorten tekst. Deze Napoleontische soldaten waren op expeditie en besteedden hun vrije tijd aan het opduikelen van cultuurhistorische objecten. Destijds een acceptabele praktijk, nu toch wel behoorlijk dubieus te noemen. Afijn, de vondst werd “de Steen van Rosetta” genoemd. Het bleek de sleutel tot het ontcijferen van het Egyptische hiërogliefenschrift.

Op de steen staat dezelfde inscriptie in drie talen: het hiërogliefenschrift, het Demotisch (een versimpeld hiërogliefenschrift voor alledaags gebruik) en het Grieks. Voor de liefhebber: de tekst is een decreet van farao Ptolemaeus V Epiphanes, uitgevaardigd in 196 v.Chr; over zijn goede regering en de noodzaak om standbeelden voor hem op te richten. Dat er drie keer dezelfde tekst staat, maakte het mogelijk om het mysterieuze symbolenalfabet van de Egyptenaren te begrijpen. In 1822 lukte het de Franse taalkundige Jean-François Champollion om de code te kraken. Vanaf dat moment konden eeuwenoude Egyptische teksten dus weer worden gelezen.

De Steen van Rosetta in het British Museum (1985, foto uit het publieke domein)

Op de bovenste foto houd ik een stuk hout vast, waarin de tekst gegraveerd is. Maar de echte steen van Rosetta is een flink brok granodioriet (zie de foto hierboven). Het topstuk is te zien in het British Museum in Londen. Waarom niet in Parijs? Omdat Napoleon het bezette territorium in Egypte uiteindelijk “verloor” aan Britse troepen onder leiding van admiraal Nelson en generaal Hutchinson. Met het Verdrag van Alexandrië eisten de Britten alle wetenschappelijke vondsten van de Fransen op als oorlogsbuit (1801). Dergelijke verhalen gaan overigens schuil achter bijna alle Egyptische topstukken die in Europese musea tentoongesteld worden. Dat is iets om in gedachten te houden.

Gelukkig zijn de wetenschappelijke inzichten die de Steen van Rosetta opleverde wel altijd met de hele wereld gedeeld. Het is een ware taalkundige brug tussen beschavingen!