Nederland – AlomHistorisch

Rondleiding door de Dordtse tentoonstelling From Dusk Till Dawn

Onlangs sloot ik me in Dordrecht aan bij een evenement dat door Museumtijdschrift georganiseerd werd. Het omvatte een middag in het prachtige pand van het Dordrechts Museum, waarbij een interview gecombineerd werd met een bezoek aan de tentoonstelling “From Dusk Till Dawn“. Nog nooit eerder heb ik op deze manier met een groep een tentoonstelling bezocht, maar het beviel heel goed.

Het onderwerp van de tentoonstelling sprak me direct aan, namelijk “nachtkunst” uit de 17^e eeuw. Nachtkunst is een genre op zichzelf en draait om schilderkunst waarin de duisternis, het maanlicht en kunstmatige lichtbronnen een hoofdrol spelen. Daaronder kunnen dan weer verschillende taferelen vallen: van nachtlandschappen met religieuze symboliek tot aan realistische “maneschijntjes” en van intieme scènes bij kaarslicht tot aan dramatische stadsbranden. Het gaat erom dat de kunstenaar in het schilderproces heeft onderzocht hoe licht en donker de wereld veranderen zodra de zon ondergaat. Als we vervolgens kijken naar werken uit de 17^e eeuw, dan ontdekken we hoe anders de wereld (of ons land) er in tijden zonder straatverlichting of felle lichtreclame uitzag. In het donker van de vroegmoderne tijd was het contrast tussen lichtbronnen (kaarslicht, vuur en het maanlicht) en schaduwvlakken (steegjes, straten, onverlichte hoeken in het huis) veel sterker dan vandaag. Ook is de sterrenhemel vaak prominent op de schilderijen afgebeeld, simpelweg omdat de sterren destijds goed zichtbaar waren. In tegenstelling tot nu natuurlijk, met alle lichtvervuiling in ons land. Ik vind dit zo interessant dat ik niet lang twijfelde over mijn bezoek; ik wilde het graag met eigen ogen komen bekijken.

Na een lange treinreis liep ik eerst een rondje door Dordrecht. Ik was er nog nooit van mijn leven geweest (oeps), dus alles was nieuw voor me. 🙂 De hoeveelheid standbeelden in het centrum is niet mis, in een paar minuten liep ik al langs Willem van Oranje, de gebroeders De Witt en de Dordtse kunstenaar Ary Scheffer. Ieder straatje heeft wel een monumentaal pand. De architectuur is authentiek, dus voor een impressie van wat er in de Gouden Eeuw gebouwd werd in rijke handelssteden, ben je hier aan het juiste adres.

Omdat ik nog steeds te vroeg was, heb ik het museum eerst zelf bezocht. Zo kon ik ook de vaste tentoonstelling bekijken; die zou namelijk geen onderdeel zijn van het evenement. Het Dordrechts Museum heeft een omvangrijke collectie die meerdere eeuwen aan kunst omsluit. Als je beneden begint, dan loop je terug in de tijd. Als je boven begint, dan loop je chronologisch met de kunst naar beneden. De keuze is aan de bezoeker. De ruimten zijn enorm en doen denken aan de tussenkamers in het Rijksmuseum Amsterdam. Het voordeel daarvan is dat de werken overzichtelijk zijn opgehangen (je ziet bij binnenkomst meteen wat er hangt) en dat er plaats is voor grote, lange en hoge kunstwerken. Sommige mensen vinden dat misschien saai, of te statisch. Maar ik kan zo’n klassieke museumopstelling wel waarderen, omdat het rust schept.

Werken die er voor mij uitsprongen waren (hierboven van links naar rechts) “Kardinaal” van Thérèse Schwartze (1884), “Spiegel met Zelfportret” van Antonio Mancini (ca. 1916-1918) en “Man met een bak vis” van Albert Cuyp (ca. 1652). Het museum heeft sowieso veel werken van de familie Cuyp, die oorspronkelijk uit Dordrecht kwam. Niet uit Amsterdam dus! 😉

Ook nog even een speciale shout-out naar een werk van de Zweedse schilder Carl Skånberg (1850-1883). Deze naam was mij voorheen nog onbekend. Het blijkt dat Skånberg op zijn vele reizen door Europa vaak naar Nederland kwam, vanwege zijn voorliefde voor zonnige havens. In Dordrecht bezocht hij het Dordrechts Museum (getuige de gastenboeken uit 1876 en 1879) en schilderde hij de typische kades. Zo ook voor bovenstaand werk, “Gezicht op de Merwedekade vanaf het Groothoofd” (1876).

Verder liep ik nog door de kleine wisseltentoonstelling “A Startling Rush” met werken van de Egyptische kunstenares Hend Samir. Haar schilderijen zijn herkenbaar, haar stijl is namelijk ontzettend vloeiend (zie links). De kleuren en vormen lopen letterlijk in elkaar over, maar het geheel klopt. Ze heeft al een aantal prijzen gewonnen met haar expressieve werken. Niet gek, want de thema’s (moeders met kinderen, dieren en geliefden) spreken een universeel publiek aan. Bovenaan de grote trap van het museum hangen nieuw verworven werken, waarvan het minimalistische “Reliëf met schuine, oplopende zaagsnede” (1968) van Ad Dekkers, hierboven rechts, er één was.

Vervolgens was het tijd voor het evenement. We werden ontvangen met koffie (zeer welkom na alles wat ik al gedaan en gezien had, haha) en we kregen allemaal een exemplaar van de tentoonstellingscatalogus. Voorafgaand aan het gezamenlijke bezoek aan From Dusk Till Dawn, zou Jeroen Junte (hoofdredacteur van Museumtijdschrift) Stefan Kuiper (de tentoonstellingsmaker) interviewen in een aparte zaal. Echter, omdat de grootte van de groep het toeliet, verplaatsten we ons meteen naar de tentoonstelling voor een interview op zaal. Zo werd het dus een rondleiding-interview. Prima keuze, want zo kon Kuiper (de keuze voor) bepaalde kunstwerken direct toelichten, maar omdat we ons als groep verplaatsten bleef het geheel interactief. Er was voldoende ruimte voor eigen inbreng en/of vragen.

Ik vond dit een mooie manier om meer te ontdekken over de achtergrond bij de tentoonstelling en de individuele kunstwerken. Stefan Kuiper, van huis uit kunsthistoricus, wist er onwijs veel over te vertellen en lichtte alles op zeer toegankelijke manier toe. Zo leerden we niet alleen over deze exhibitie, maar ook over 17^e-eeuwse kunst in het algemeen. Enigszins oververtegenwoordigd in de tentoonstelling is de schilder Aert van der Neer (1603/1604–1677), maar dat is vrij logisch als je weet dat hij gespecialiseerd was in het schilderen van de eerdergenoemde “maneschijntjes” (maanverlichte rivieren, dorpen en landschappen). Persoonlijk vond ik dat ook helemaal niet erg, want ik vind zijn schilderijen prachtig. En wees gerust: met ruim 100 schilderijen, tekeningen en prenten is er genoeg diversiteit verwerkt in de tentoonstelling. In het midden is er zelfs een soort donkere kamer, waarin je plaats kunt nemen op een bank of een zitzak om een impressie van de 17^e-eeuwse sterrenhemel boven Dordrecht te bekijken. De projectie is niet bijster spannend, maar het zorgt wel voor afwisseling.

De opzet van From Dusk Till Dawn is uniek. De wandeling door de zalen is namelijk een “reis door de nacht”. Je begint bij werken waarop het golden hour (gouden uur) is vastgelegd, dus dat laatste uurtje vóór zonsondergang waarin de laagstaande zon alles in een zachte, gouden gloed hult. Vervolgens loop je langs werken bij het thema “uitgaansleven” (dat zich rond middernacht afspeelt) en daarna langs kunst die het “diepste” en “donkerste” van de nacht verbeeldt. Daarbij horen ook scènes van stads- en dorpsbranden, heksensymboliek en prenten van nachtdieren. Er wordt afgesloten met de momenten vlak voor zonsopkomst, waar een schilderij van een bakkersknecht die de eerste lading brood uit de oven haalt (en op de hoorn blaast om dit aan te kondigen) heel ludiek op inspeelt. Zo zie je in de tentoonstelling dus hoe verschillende kunstenaars de duisternis verbeeldden, van de laatste avondschemering tot het eerste ochtendlicht. Slim gevonden en mooi gecombineerd. Wat mij betreft een zeer geslaagde opzet.

Bijzonder schattig waren drie schilderijtjes van dezelfde komeet (staartster) die in de winter van 1680-1681 zichtbaar was boven ons land. Ik laat ze niet allemaal zien want ik wil niet alles weggeven, maar het tafereeltje van de komeet boven Alkmaar kan ik jullie niet onthouden. Dit is “Staartster boven Alkmaar” van Lambert Doomer (1681). Wat een feest! Of waren de meeste mensen juist bang voor de komeet? En vandaag dan, met de Starlink-trein van Elon Musk? Interessant om over na te denken.

Het moge duidelijk zijn, ik heb echt genoten van deze middag. Er is een prachtige tentoonstelling samengesteld, waarbij ook de kleur van het licht in de zalen en de ruimtes zelf worden ingezet om een bepaalde sfeer te creëren. De informatieborden tonen de tijdstippen (letterlijk, met een soort klokje onderaan) waardoor het een vloeiend geheel én een echte reis door de nacht wordt. Ook was het leuk om met een groep door de zalen te bewegen; zo heb ik weer wat nieuwe dingen over kunst geleerd. Kortom: voor herhaling vatbaar!

Lezing: Deens Vikingmonument op het Utrechtse Domplein

Er staat weer een lezing op het programma! Dit keer kom ik op dinsdagavond 13 oktober in de Domtoren van Utrecht vertellen over de kopie van de Deense Jellingsteen die op het Domplein staat. Een Vikingsteen in Utrecht? Waarom dan? Nou, precies dat zal ik die avond uitleggen. 😉

Lees de aankondiging hieronder of op de website van het Domplein.

Deze lezing hoort bij de jubileumviering “Van Puin tot Plein” die op het Domplein georganiseerd wordt. Dit jaar bestaat het plein 200 jaar, hoewel de geschiedenis van de gebouwen en ruïnes rondom de Utrechtse Dom teruggaat naar de Romeinse Tijd. En juist omdat die geschiedenis zo rijk is, worden er dit jaar extra veel evenementen en lezingen georganiseerd waarbij aandacht besteed wordt aan Utrecht, de Dom en het Domplein. Neem zeker even een kijkje op de website. Want of je nu meer van kunst, historie of poëzie houdt, er zit voor iedereen iets leuks bij. Het bezoeken van de Romeinse ruïne bij DomUnder of een ondergrondse tour door het middeleeuwse Paleis Lofen is ook mogelijk.

Tijdens mijn lezing leg ik uit wat de betekenis van de Jellingsteen is. Ook duiken we dieper in een stukje Vikinggeschiedenis van de 10^e eeuw (hallo, Harald Blauwtand!) en leg ik de verrassende link tussen Utrecht en Denemarken bloot. Kortom, het wordt een avond vol interessante inzichten. Kaartjes kunnen hier besteld worden.

Tot dan! 😉

Kunst kijken in Kasteel Ruurlo (Museum MORE)

Onlangs maakte ik op weg naar een afspraak een artistieke tussenstop bij het museum MORE in Kasteel Ruurlo, waar bezoekers momenteel getrakteerd worden op indrukwekkende exhibities over jeugdigheid en vergankelijkheid.

Het kasteel zelf is meteen al een plaatje, zeker in het een nazomerzonnetje. Het kasteel wordt al in hoogmiddeleeuwse bronnen genoemd als bezit van graaf Reinhoud I van Gelre; dus van Gelderland. Tot de eerste bewoners behoorde de familie Van Roderlo, waaraan het kasteel waarschijnlijk zijn naam dankt. Kort na 1400 kwam het kasteel in handen van Jacob van Heeckeren en zijn familie zou het vervolgens meer dan 500 jaar beheren. Bouwtechnisch hebben vooral de 16^e en 17^e eeuw hun sporen nagelaten; de stijlperioden uit de vroegmoderne tijd bepalen daarmee grotendeels het uiterlijk van Kasteel Ruurlo. Binnen is er los van de tentoonstellingen veel pracht en praal te zien, zoals je dat van zo’n imposant gebouw (dat door de eeuwen heen herhaaldelijk gerestaureerd is) ook wel mag verwachten. Kijk dus vooral ook om je heen als je binnen bent, om de details van de vloeren, de plafonds, de gordijnen en de lambrisering te bewonderen.

De vaste collectie van Museum MORE draait om het werk van Carel Willink (1900-1983), één van de bekendste Nederlandse schilders van de 20^e eeuw. Zijn kunstwerken zijn te herkennen aan een nauwkeurige weergave van de werkelijkheid (bijvoorbeeld van zuilengalerijen of landschappen), waaraan enkele vervreemdende, soms zelfs onheilspellende elementen zijn toegevoegd (zoals exotische dieren of natuurrampen). Misschien geen verrassing dat Willink zijn artistieke loopbaan begon als een zoekend kunstenaar. Hij experimenteerde met verschillende stromingen, waaronder het expressionisme en het dadaïsme. Uiteindelijk ontwikkelde hij een eigen stijl die wordt geduid als magisch realisme. Willink zelf sprak liever van “imaginair” of “fantastisch realisme”.

Ik vind het knap geschilderd. Het perspectief klopt en de landschappen zijn prachtig gedetailleerd. Hoewel die onverwachte elementen (het magische) als eerste de aandacht van de kijker trekken en ik de dode dieren persoonlijk ongemakkelijk vind, kun je het realisme van Willink niet anders dan waarderen en bewonderen. Kijk hieronder maar eens naar de boomblaadjes op “Landschap met vechtenden” (1937):

Tijdens mijn bezoek kwam ik op een gegeven moment in een “combinatieruimte”, waarin het werk van meerdere kunstenaars was samengevoegd. En succesvol, naar mijn mening. In deze zaal stond namelijk de bekende gouden jurk met dierenprints van modeontwerpster Fong-Leng (1937), maar hing ook het portret van Willinks tweede echtgenote Mathilde (1938-1977). Op dit werk, dat in 1975 door Willink geschilderd is, dráágt zij de jurk. En op de overige wanden hingen werken van Sam Drukker (1957) uit de tentoonstelling “De ouder wordende mens“. En die richten zich weer op een héél ander aspect van de werkelijkheid, namelijk het ouder wordende lichaam… en de sporen die het leven achterlaat. Zo was er in de zaal een connectie gelegd tussen schoonheid, jeugdigheid en luxe, met aan de andere kant rauwheid, realiteit en naaktheid. Ik weet niet of deze combinatie altijd zo is opgezet of dat het tijdelijk was, maar mooi gedaan!

Als je doorloopt komt de focus op Sam Drukker te liggen, waarvan er nog veel meer werken te zien waren in de overige zalen. Hij werd geboren in Goes, groeide op in Drenthe en studeerde aan de Minerva Academie in Groningen, waar hij onder meer les kreeg van schilder Matthijs Röling. In de portretten van Drukker draait het niet om een perfect, gestileerd of geïdealiseerd uiterlijk. Drukker toont zijn modellen juist zonder opsmuk. Rimpels, huidplooien en andere tekenen van ouderdom zijn zichtbaar aanwezig op de doeken; de schilderstijl is expressief en direct. De aandacht gaat volledig uit naar de persoon die is afgebeeld. In één van de zalen draait doorlopend een video van een interview met Drukker, waarin hij vertelt hoe hij “onderzoekt hoe schoonheid, kwetsbaarheid en levenservaring samenkomen in een lichaam dat met de tijd verandert”. En die insteek zie je ook terug in de kunstwerken, want de portretten getuigen van veel aandacht en respect voor de modellen. De naakten zijn smaakvol geschilderd, hoe oud de geportretteerden ook zijn. Sam Drukker laat met zijn werken zien dat ouderdom ook schoonheid behelst en dat is prettig om naar te kijken. Hij werkt ook graag op materialen met een eigen geschiedenis. Naast vers, nieuw canvas gebruikt hij bijvoorbeeld oude houten plankjes, stoelrugleuningen of zeildoeken. De sporen van het eerdere gebruik blijven zichtbaar en het materiaal voegt daarmee een extra laagje “no nonsense” toe.

Het verschil tussen deze werken van Sam Drukker en de kunst van Willink uit de vaste collectie is interessant. Schilderijen van Willink zijn glad en nauwkeurig. Hij beeldde zijn modellen af in elegante kleding en in gecontroleerde omgevingen. Drukker hanteert daarentegen een veel lossere schilderstijl en richt zich juist op de onopgesmukte, herkenbare menselijke figuur. De rauwheid daarvan vormt de context, want er is geen omgeving bijgeschilderd. Ik vond het plezierig om de twee kunstenaars met elkaar te vergelijken tijdens mijn bezoek en concludeerde dat ze de werkelijkheid allebei nauwkeurig observeren, maar uiteindelijk heel verschillende accenten leggen op wat er afgebeeld wordt. Een geslaagd dialoog dat volgt uit de opzet van de tentoonstelling. En als afsluiter loop je langs een goedgekozen gedicht van Leo Vroman, waarmee het geheel mooi samengevat wordt.

Betoverende sneeuwlandschappen in Rijksmuseum Twenthe

Als je net zo’n (kunst)geschiedenisnerd bent als ik, dan moet je soms naar een bepaalde tentoonstelling. Je MOET het gewoon zien. Dat had ik met de overzichtstentoonstelling “Pekka Halonen – Een ode aan Finland” die momenteel te zien is in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede. Deze schilder wordt ook wel “de sneeuwschilder” genoemd; een volstrekt logische bijnaam voor iemand die de Finse landschappen zo liefdevol en gedetailleerd vastlegde. Lees hieronder wat de cultuurhistorische betekenis van zijn werken is… en verlies jezelf (net als ik) in de Finse natuur!

Hoe schilder je de stilte van een besneeuwd bos? Hoe vang je de laatste zonnestralen van een koude, winterse dag in een schilderij? Dat lijkt mij nog niet zo makkelijk, maar Pekka Halonen wist als geen ander hoe dat moest. Uiteindelijk kwam hij dan ook om zijn landschappen bekend te staan. In de tentoonstelling zijn maar liefst 94 werken te zien, aangevuld met persoonlijke spulletjes uit zijn atelierwoning. Wat is het verhaal van deze nationalistische schilder?

Pekka Halonen werd in 1865 geboren in Lapinlahti, in het oosten van Finland. Hij groeide op in een landelijke omgeving, met om hem heen “overal natuur”. Niet gek dus dat de uitgestrekte bossen, moerassige meren en typische tafereeltjes met berkenbomen later een belangrijke plaats zouden innemen in zijn schilderkunst. Halonen genoot een artistieke opleiding in Helsinki en vertrok daarna naar Parijs, wat destijds een belangrijk internationaal knooppunt van allerlei kunststromingen vormde. Zodoende maakte hij er kennis met nieuwe artistieke ontwikkelingen en ging hij vanaf 1890 enige tijd in de leer bij de Franse schilder Paul Gauguin.

Toch lag zijn toekomst niet in de hypermoderne Franse hoofdstad. Halonen keerde terug naar Finland, waar hij zijn eigen weg vond. Veel schilders raakten geobsedeerd door het steeds verder industrialiserende en moderniserende Europa, maar Halonen keerde juist terug naar dat landleven van zijn jeugd en die bijbehorende, ongerepte natuur. Hij schilderde bomen, rotsen, boerderijen en mensen die leefden in nauwe verbondenheid met hun omgeving. Simpele scenes, maar tegelijkertijd krachtige tijdsbeelden. We moeten namelijk niet vergeten dat de Finse identiteit aan het einde van de 19^e en het begin van de 20^e eeuw onder politieke druk stond. Ik schrijf hier vaker over, maar Finland maakte tot 1917 deel uit van het Russische Rijk als een autonoom groothertogdom. In deze periode droegen Finse kunst, Finse literatuur en Finse muziek sterk bij aan de ontwikkeling van een Fins nationaal bewustzijn. Kunstenaars zochten naar manieren om uitdrukking te geven aan wat Finland bijzonder maakte. Zo ook Pekka Halonen. Hij heeft destijds aangegeven dat zijn kunstwerken gezien mogen worden als odes aan Finland; vandaar ook de naam van de tentoonstelling.

Een belangrijke plek in zijn leven was het Tuusulameer, ten noorden van Helsinki. Aan de oever van dit meer liet hij zijn eigen atelierwoning bouwen, die hij Halosenniemi noemde. Het huis was door Halonen zelf ontworpen en bood hem de ruimte om ieder dag te wonen én te werken in de omgeving die hem zo inspireerde. Vanaf zijn deurdrempel kon hij de natuur namelijk door de seizoenen heen bekijken en bewonderen. Het veranderende licht en de eerste sneeuw kon hij zo langdurig observeren. Om de smeltende rijp van een takje te kunnen schilderen, moest je dat fenomeen volgens hem eerst goed begrijpen. Bovendien bood deze leefomgeving hem de mogelijkheid om uren achter elkaar in de buitenlucht te werken. Bij een regenbui of een storende koude wind kon hij immers ieder moment weer even naar binnen om zichzelf en zijn verfspullen veilig te stellen. En Pekka Halonen was niet de enige kunstenaar die zich in deze streek vestigde. Rond het Tuusulameer ontstond een echte kunstenaarsgemeenschap waarin ook de componist Jean Sibelius en de schilder Eero Järnefelt actief waren. Blijkbaar was het een inspirerende plek om elkaar te ontmoeten, ver genoeg verwijderd van de drukte van de stad. Ik heb me voorgenomen om het Tuusulameer de volgende keer dat ik in Helsinki ben te bezoeken, zodat ik de omgeving kan filmen en een nieuwe video kan maken over deze nationalistische kunstenaars. Nog even geduld dus. 😉

De persoonlijke voorwerpen in de tentoonstelling voegen wat mij betreft een emotionele dimensie toe aan de collectie schilderijen. Zo hing er een paar lange ski’s aan de muur en lag zijn kantele (een traditioneel Fins snaarinstrument) in een vitrinekast. Een stukje verderop kon je zijn paletten en kwasten bewonderen, die hij in een soort koker van hout bewaarde. Zo komt Halonen wel erg dichtbij… je ziet hem gewoon over het bevroren meer schuiven op die ski’s. Heerlijk om zo even te dagdromen. Ik heb weer een extreem lange tijd in het museum gespendeerd, haha.

Wat kunstcritici waarderen in het werk van Pekka Halonen, is zijn vermogen om zowel het beweeglijke landschap als het licht dat eroverheen valt te schilderen. Afhankelijk van het weer, het tijdstip en de stand van de zon verandert het landschap “in de echte wereld” voortdurend van kleur. Iedereen weet dat, maar Halonen kon die subtiele verschillen ook ontzettend kundig vastleggen op doek. Wie zijn kunst goed bekijkt, ontdekt ook dat sneeuw zelden alleen maar wit is. In de schaduw verschijnen er ook blauwe, violette en grijze tinten in de sneeuw. En besneeuwde open plekken in het bos krijgen door het zonlicht juist een zachtgele of oranje gloed. Zo zorgt hij ervoor dat een “simpel” winterlandschap toch heel levendig bij je binnenkomt.

Bij Pekka Halonen krijgt iedere boom en iedere rots een eigen plek, dus dat hij dit allemaal schilderde als lofzang op de Finse natuur snap ik heel goed. In zijn kunstwerken gaat de natuur haar eigen gang en ik ben daar groot, gróót fan van. 🙂

Schilderen met naald en draad

Gisteren rondden we in 2vwo een lessenserie over de Noordse landen af. Het laatste “land” waar ik de leerlingen over vertelde, was Sápmi. Het is een land dat de kinderen niet kennen, omdat het geen natiestaat is. Het is het gebied waar de Sámi nu wonen. Vandaag bezocht ik het Wereldmuseum in Leiden, waar precies op dit moment een aantal kunstwerken van Britta Marakatt-Labba hangt. Dat wist ik niet, maar de timing van deze wisseltentoonstelling kon niet beter.

Sápmi strekt zich uit over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland. Het is de traditionele naam voor het oorspronkelijke leefgebied van de Sámi. Ze zijn de enige erkende inheemse bevolkingsgroep van Europa en wonen daar al duizenden jaren. Hun bestaan was lange tijd gebaseerd op jacht, visserij en rendierhouderij. Eventuele bijproducten hiervan werden verkocht aan de lokale bevolking. Vanaf de 19^e eeuw werden de Sámi steeds meer onderdrukt door de regeringen van hun leefgebied. Hun taal en cultuur werd als ondergeschikt gezien en veel ervan dreigde voorgoed te verdwijnen. Sommige Sámi-talen zijn zelfs al uitgestorven. Maar de tijden zijn veranderd en de nationale overheden begrijpen inmiddels beter welke gevolgen hun kolonisatiebeleid heeft (gehad). Tegenwoordig wordt er actief gewerkt aan het behoud van hun culturele erfgoed, talen en traditionele levenswijze… maar nog altijd het meeste door de Sámi zelf.

Britta Marakatt-Labba in 2022, © Marja Helander.

Bijvoorbeeld door de bovengenoemde Britta Marakatt-Labba (1951); één van de bekendste Sami-kunstenaars. Ze groeide op in een Sami-familie van rendierhouders in Noord-Zweden en heeft in haar leven uitsluitend Zweeds onderwijs genoten, waarbij er weinig aandacht aan de geschiedenis van de Sámi werd besteed. Om die reden verwerkt zij in haar kunst wél de geschiedenis, cultuur en leefwereld van haar volk. Haar textielkunst en borduurwerk is internationaal bekend. Met naald en draad verbeeldt Britta kleine verhalen over het dagelijks leven, de relatie met de natuur, oude tradities en de politieke strijd van de Sámi. Schilderen met naald en draad, noemt ze dat.

Haar werk draagt direct bij aan cultuurbehoud. Door verhalen en ervaringen vast te leggen, geeft zij de Sámi-cultuur door aan toekomstige generaties. Het Nasjonalmuseet in Oslo (Noorwegen) heeft haar werk opgenomen in de nationale kunstcollectie. En vandaag stond ik dus in het Wereldmuseum in Leiden te kijken naar twee van haar borduurwerken, allebei even mooi en gedetailleerd.

Met fijne steken en kleine textielfragmentjes creëert Britta begrijpelijke voorstellingen van (onder andere) rendiermigraties, het dagelijks leven van Sámi-families, traditionele gebruiken/rituelen en (soms gruwelijke) gebeurtenissen uit de politieke strijd voor emancipatie. Van veraf lijken haar borduurwerken net schilderijen. Van dichtbij zie je steeds meer details en zo ontdek je langzaam uit hoeveel steken en stofjes één boompje of bergwand bestaat. Ontzettend knap gedaan, ik vind het echt mooi. Deze twee kunstwerken komen allebei uit 2011 en hebben geen titel. Aan de wand tegenover de werken, wordt een korte film over het leven en het werk van Britta vertoond. Het is de documentaire “Sylkvasse Sting” (“Messcherpe Steken”) van het Nasjonalmuseet. De video staat ook op YouTube:

De geschiedenis van de Sámi raakt mij over het algemeen en de borduurwerken van Britta Marakatt-Labba raken mij in het bijzonder. Waarom precies kan ik niet goed uitleggen, maar het gevoel heeft sowieso te maken met de leefwijze van de Sámi. Ik deel hun spirituele opvattingen over de natuur en ik vind dat hun praktische omgang daarmee een voorbeeld moet zijn voor anderen. Als iedereen op aarde filosofieën van balans en eerbied zou nastreven, zou het leven op aarde veel minder penibel zijn. De campagnes die de Sámi voeren gaan over de verbetering van hun eigen positie, natuurlijk, maar tegelijkertijd zijn hun standpunten urgent voor ons allemaal. Misschien is dat precies waarom hun verhaal nog lang niet is uitverteld.

Jeetje! Twijfel nou niet zo!

…Aldus de IJslandse artiest Daði Freyr, gisteravond, tijdens het muzikale intermezzo bij Even Tot Hier. Hij zong over Rob Jetten en het afnemende vertrouwen dat Nederlanders hebben in hun eigen kabinet. Sterker nog, hij gebruikte daar Nederlandse teksten voor, haha!

Zo wordt er met een heel catchy deuntje ingespeeld op het feit dat Nederland recent is gezakt op de lijst van veiligste landen. IJsland staat op die lijst bovenaan en scoort ook goed op onderdelen als corruptie (daar bijna non-existent) en gendergelijkheid (daar bijna 50/50 op topposities). Dit is overigens al jaren zo en heeft te maken met de politieke geschiedenis van IJsland. Ik zal hier volgend jaar een uitgebreider artikel over schrijven, want de link met het Vikingtijdperk is belangrijk om eens te benoemen.

Ik vond de samenloop van omstandigheden in het programma gisteren helemaal geslaagd. Ten eerste wilden Niels en Jeroen dus dat verminderde vertrouwen in de Nederlandse politiek bespreken. Treffend stukje over die AOW, want daar is iedereen boos over. Ten tweede werd het programma eenmalig uitgezonden op vrijdagavond in plaats van zaterdagavond; wat te maken heeft met de finale van het Eurovisie Songfestival vanavond. Ten derde kiezen ze uitgerekend Daði Freyr, een ex-kandidaat uit precies dat land dat het beter doet dan Nederland, om het liedje te brengen. Schitterend.

Daði Freyr is al ongeveer 15 jaar muzikaal actief in IJsland. Hij begon ludieke nummers te creëren met zijn band Gagnamagnið (wat zoiets betekent als “datavolume”), waarmee hij bekend werd bij het grote publiek. In 2020 wonnen ze met het nummer “Think About Things” de IJslandse voorronde voor het Eurovisie Songfestival, maar het evenement werd uiteindelijk afgelast vanwege de coronapandemie. In 2021 deed Daði opnieuw mee namens IJsland, opnieuw samen met Gagnamagnið, maar dit keer met het nummer “10 Years“. Daarmee eindigde IJsland in de finale op de vierde plaats.

Overigens doet IJsland dit jaar niet mee aan het Eurovisie Songfestival, net als Nederland. Beide landen zenden de finale wel uit vanavond.

Screenshots van het optreden via de Instagram van @eventothier_bnnvara.

Appetijtelijk kijken in het LAM

Afgelopen weekend bezochten mijn moeder en ik het LAM in Lisse. We waren er allebei nog nooit eerder geweest en ik was erg benieuwd naar een specifiek doek waarover ik in het Museumtijdschrift gelezen had: een portret met… kaas.

Op dit moment loopt namelijk de tentoonstelling “Lekker portret”, boordevol eetportretten. Dat zijn kunstwerken waarin voedsel als gezicht of karakter wordt verbeeld. Op de bovenste verdieping loop je als bezoeker zodoende langs kunstwerken waarin je een glimlach kan ontdekken, of juist een sip gezichtje. Het zien van gezichten in dingen die eigenlijk geen gezicht zijn, noem je pareidolie. Het eerdergenoemde doek met de plak kaas vond ik daarvan het beste voorbeeld. Het schilderij is van Robert Roest en heet “Casus I”. Ik werd er zelf erg geval vrolijk van. 😀

Op de tweede en eerste verdieping (in het LAM loop je van boven naar beneden) zijn nog meer werken te zien die met smaak, voedsel, eetcultuur of walging te maken hebben. Het LAM staat dan ook bekend om moderne kunst rondom eten, drinken en consumeren. De foto’s hierboven en hieronder tonen slechts een greep daarvan. Het ene werk is nog absurder dan het andere, zoals “Jan Patat” van Sietske Zandbergen. Een ongemakkelijk figuur, waar je dan toch even naast wil gaan zitten. Een enkel werk vond ik ronduit smerig, zoals de kauwgomballen van Kira Fröse. Goed, het materiaal was keramiek, maar de associatie met uitgekauwde kauwgomproppen maakte dat ik er geen foto van gemaakt heb. Andere schilderijen waren gelukkig stukken frisser, zoals “Iceberg Lettuce” van Tjalf Sparnaay. Daar kreeg je bijna trek van.

Indrukwekkend is de installatie van Itamar Gilboa, die een jaar lang bijhield wat hij at en dronk en het eindresultaat tot uiting brengt in een werk met 8000 porseleinen voedselproducten. De titel is “Self Portrait – What I Ate in a Year”. Dit is misschien wel het bekendste werk dat het museum heeft.

Het laatste grote driedimensionale werk waar je langsloopt, is “Bad Grapes” van Kathleen Ryan. Deze druiven van edelstenen en kralen trekken meteen de aandacht. De afzonderlijke steentjes glinsteren je tegemoet. Ik, als ekster die van edelstenen houdt, kan hier echt uren naar kijken. Zo mooi. En alle losse delen maken een herkenbaar geheel. Dit zijn de enige rotte druiven die je in je huis zou willen hebben!

En nog een eervolle vermelding voor een foto waar wij hard om moesten lachen, van een druiventakje op een stukje keukenpapier. Als mijn moeder druiven eet, legt ze ook altijd een klein takje op een stukje keukenpapier na het wassen van de druifjes. Dan eet ze het trosje uit de hand, met het keukenpapiertje eronder tegen het druppen. Ze had het thuis direct nagemaakt, hahaha. Kan ze dit werk nu verkopen? 🙂

Of de getoonde werken nu wel of niet kunstwaardig zijn, is natuurlijk een kwestie van perspectief en smaak. Wij hebben in ieder geval een gezellige tijd gehad in het museum en deden na afloop ook nog even een rondje door de tuinen van Kasteel Keukenhof, dat er direct naast ligt. Het LAM is goed te bereiken en er is gratis parkeergelegenheid. Bedenk van tevoren wel even of je het LAM gaat (wilt) bezoeken als de Keukenhof ook open is. Dit veroorzaakt namelijk een behoorlijke file rondom het terrein. Daar hadden wij niet over nagedacht en zo waren we ineens een half uur langer onderweg. Afijn, het was niet onoverkomelijk, maar wel iets om rekening mee te houden. In het museum zelf was het weer rustig en overzichtelijk. 🙂

Op avontuur onder het Domplein (Utrecht)

Ik kreeg laatst een uitnodiging voor een heel leuk uitje: een rondleiding door Paleis Lofen in Utrecht. Deze keizerlijke residentie staat vandaag niet meer overeind… maar bestaat nog wel onder de grond!

De rondleiding begint op het Domplein. Daar schetst de gids een beeld van de historische context. Hoe zag Utrecht eruit in de hoge middeleeuwen? Wat was het belang van de rivieren in de omgeving? Wie had er de macht? Het begint eigenlijk al met een mini-college op de plek waar het allemaal gebeurde. Daarna loop je door naar de tegenwoordige “ingang” van Paleis Lofen, aan de Vismarkt. Daar daal je af naar beneden, totdat je in zalen staat die onder het Domplein liggen.

Onder de grond vertelt de gids verder. Je krijgt ook een audiotour met meer informatie over de vondsten in de vitrines. En als afsluiter neem je plaats in een filmzaal, waar drie grote schermen ervoor zorgen dat je zelf getuige wordt van de geboorte van Utrecht. Het geluid komt uit alle hoeken en je hebt ogen tekort. Als je in het midden van de zaal zit, lopen de schermen bijna 360 graden rond!

In de video hieronder neem ik jullie mee. Maar eigenlijk gaat er niets boven de ervaring ter plaatse. Als je in de kelders onder de imposante zuilen doorloopt, waan je je direct in de middeleeuwen. Zeker met de archeologische vondsten erbij, krijg je een heel accuraat tijdsbeeld. En in de laatste ruimte waar de rondleiding langs voert, kun je zelfs nog op een stukje Romeinse muur staan. Echt een uniek ondergronds avontuur!

Veel dank aan Stichting Ondergronds Domplein voor de uitnodiging.

Weggevaagde dorpen en verplaatste kerken (en een boekbespreking)

Afgelopen zomer las ik “Go as a river” van Shelley Read. Een belangrijke gebeurtenis uit het boek is de evacuatie van een Amerikaans stadje, omdat de gemeente het gebied wil omvormen tot stuwmeer. Ik heb genoten van het verhaal en las het boek in drie avonden uit. Even later, in augustus, zag de wereld hoe de kerk van de Zweedse stad Kiruna verplaatst werd. Het was een monsteroperatie met soortgelijke achterliggende redenen; het boek kwam ineens overeen met de actuele werkelijkheid. Maar dat dorpen verdwijnen of verplaatsen, komt veel vaker voor in de geschiedenis. Hieronder schrijf ik wat meer over dit fenomeen.

Eerst even over de roman. Het verhaal volgt Victoria Nash, een 17-jarig meisje uit het dorp Iola (Colorado). Ze spendeert haar jeugd op een familieboerderij met een perzikboomgaard, waar ze als enige vrouw omringt wordt door beschadigde mannen. Haar vader is afstandelijk, haar oom is verminkt en verbitterd en haar broer is agressief. Victoria heeft alle huishoudelijke taken op zich genomen. Op een dag ontmoet ze een charmante vreemdeling. Zijn naam is Wil Moon en hij is een inheems-Amerikaanse jongen met een zwervend bestaan en een moeilijk verleden. Tussen hen ontstaat een intense, maar maatschappelijk ongewenste liefde. Hun relatie botst totaal met de bekrompen sfeer in Iola én met de verwachtingen van Victoria’s familie.

Dan komt Victoria plotseling in een nachtmerrie terecht. Ze kiest ervoor om de bergen in te vluchten, waar ze probeert te overleven in de wildernis. Dat lukt, maar het duurt lang voordat ze weer naar Iola kan terugkeren. Er volgt een flashforward in het verhaal en dan wordt de evacuatie van Iola het belangrijkste thema. De plannen om de nabijgelegen rivier af te dammen en een stuwmeer aan te leggen, dreigen Victoria’s boomgaard voorgoed onder water te zetten. Terwijl het water stijgt, moet Victoria bepalen wat ze gaat behouden… En wat ze gaat loslaten. Ze moet haar eigen pad blijven volgen, ook als alles verandert en wordt omgeleid. Daar komt ook de titel van het boek vandaan: “Gaan als een rivier”.

*Iola (Colorado) vandaag. Foto door Craig Talbert (CCA 4.0).*

Zoals ik al zei, heb ik genoten van het verhaal. Het is fictie, maar wel heel realistisch. Het dorp Iola is bijvoorbeeld gebaseerd op een echt plaatsje met dezelfde naam in Colorado, dat in de jaren ’60 daadwerkelijk is verdwenen onder een stuwmeer. Ook de thema’s (de impact van grote infrastructurele projecten op kleine gemeenschappen en de behandeling van inheemse bevolkingsgroepen) zijn historisch correct. Persoonlijk vind ik dat Read de onderwerpen met veel aandacht voor detail uitgewerkt heeft. Het hele verhaal had makkelijk waargebeurd kunnen zijn.

*Historisch correct?*	*Geschikt en nuttig voor leerlingen?*
Ja, realistisch.	Het thema is geschikt voor lessen maatschappijleer. Het lezen van dit specifieke boek is daarbij overbodig, maar kan als aanknopingspunt dienen.

Daarover gesproken: we verleggen even de focus naar Kiruna, de stad in Noord-Zweden. Het lot van Kiruna is altijd nauw verbonden geweest met het reilen en zeilen van de grote plaatselijke ijzerertsmijn in beheer van Luossavaara-Kiirunavaara Aktiebolag (LKAB). Het bedrijf is eigendom van de Zweedse staat en een uiterst belangrijke werkgever in de regio. Zodanig zelfs, dat beslissingen van LKAB de regionale economie beïnvloeden.

De verplaatsing van de historische kerk van Kiruna afgelopen augustus was onderdeel van een doorlopend proces van verplaatsingen. Complete wijken zijn al op nieuwe locaties “herbouwd”, terwijl de uitbouw van de mijn steeds blijft leiden tot verzakkingen onder de stad. Onderzoek wees uit dat het oude centrum op de lange termijn niet meer veilig zou zijn voor bewoning en verkeer. Maar de mijnbouw stilleggen is geen optie; LKAB wordt economisch bezien als cruciaal beschouwd.

*Daar gaat de kerk, op twee SPMT’s. Foto door Torbjørn S. (CCA 4.0).*

Zodoende kozen de autoriteiten ervoor om het centrum enkele kilometers oostwaarts te verplaatsen, in plaats van de mijn te sluiten. Dit proces is dus al langer gaande. De verplaatsing van de kerk werd echter wereldnieuws, omdat het houten gebouw in één stuk werd overgeheveld naar een nieuwe locatie. En succesvol! Of je het nu eens bent met de activiteiten van LKAB of niet; niemand kan ontkennen dat dit bouwtechnisch ongelofelijk knap is.

*Sporen van een winkel (“affär”) in Messaure. Foto door Amy van www.sommarmorgen.com.*

Afijn, Kiruna wordt verplaatst. Maar Iola verdween met de jaren. En verdwijnen gebeurt vaker dan verplaatsen, want er zijn nog veel meer voorbeelden te noemen van weggevaagde stadjes. Amy schreef op haar Nederlandstalige website www.sommarmorgen.com een interessant artikel over Messaure; een verlaten dorp rondom een waterkrachtcentrale (klik hier voor het artikel). Het lag net als Kiruna in Zweeds Lapland. En zelf bekeek ik 11 jaar geleden de vergane glorie bij het mijndorpje Åmdals Verk in Noorwegen (klik hier voor het artikel).

*Bron: Gemeente Moerdijk (via de website van de NOS).*

Dit onderwerp werd onlangs ook relevant voor Nederland, toen er landelijk aangekondigd werd dat er plannen zijn om het Noord-Brabantse dorp Moerdijk op te offeren om het nabijgelegen industrie- en haventerrein uit te breiden. Gisteravond heeft de gemeenteraad ingestemd, maar de definitieve beslissing zal over anderhalve week gezamenlijk door het Rijk, de provincie Noord-Brabant en de gemeente Moerdijk genomen worden. Ik ben benieuwd.

Waar komt de traditie van Sint-Maarten vandaan?

Of heerst er bij jou in de omgeving helemaal geen traditie op 11 november? Lang dacht ik dat Sint-Maarten een nationaal feest was, maar toen ging ik in Leiden studeren en werd mijn wereld iets groter dan het Kennemerland (lol). Ik kwam erachter dat nog niet eens de helft van mijn studiegenoten als kind met Sint-Maarten langs de deuren ging. Cultuurschok!

“La Charité de saint Martin”
door de Meester van Riofrio” (ca. 1500)

Eerst even over de oorsprong van deze feestdag, Sint-Maarten. Dit wordt ieder jaar op 11 november gevierd en dan herdenken we Sint Martinus van Tours (ca. 316-397). Deze man was aanvankelijk een Romeinse soldaat, die zich op een gegeven moment tot het christendom bekeerde. Na zijn soldatenleven werd hij bisschop in Tours (Frankrijk) en kwam hij bekend te staan om zijn goedheid en zijn gulheid. Het verhaal gaat dat hij op een koude winterdag een arme bedelaar tegenkwam en zijn mantel met hem deelde. Zo werd de bisschop van Tours een symbool van naastenliefde. Later werd hij hierom zelfs heilig verklaard.

Gedurende de middeleeuwen raakte de religieuze betekenis van Sint-Martinusdag vervlochten met de Europese volkscultuur. Het begin van november luidde het einde van het landbouwseizoen in. De laatste gewassen werden geoogst en het vee ging naar het binnenverblijf. De vastentijd (advent) voor kerst begon. Precies nu gingen kinderen en arme(re) mensen langs de deuren om te vragen om “een aalmoes voor Sint-Maarten”. Deze dag transformeerde zo tot een vroege vorm van het bedelritueel. Soms werden daarbij ook liederen gezongen of werd er kort gebeden. In de eeuwen daarna ontwikkelde dit “bedellopen” of “zanglopen” tot het “Sint-Maartenlopen” dat we nu kennen. Inmiddels horen er ook vreugdevuren, fakkels en lampionnen bij de traditie.

Vandaag zijn het vooral kinderen die langs de deuren lopen. Zo ook op sommige plekken in Nederland en België. De viering is altijd op 11 november en begint na zonsondergang. De groepjes trekken met zelfgemaakte lampionnen langs de deuren. De kinderen bellen aan, zingen Sint-Maartenliedjes en krijgen als beloning snoep, fruit of koekjes. Op andere plekken worden er alleen nog vreugdevuren aangestoken. Het maakt niet uit welke vorm de traditie aanneemt, het draait om gezamenlijk delen en gul zijn. Net als Sint-Maarten dat deed. Nog een leuk feitje is dat 11 november op het eiland Sint Maarten wél een nationale feestdag is. Men herdenkt dan de ontdekking van het eiland door Columbus en de verbondenheid van het Franse en Nederlandse deel van het eiland wordt gevierd met muziek, optochten en dans.

Wil je weten of er in jouw woonplaats ook een Sint-Maartentraditie is? Check dan de site van het RTL Nieuws (klik hier).