Een middag in Voorlinden

Museum Voorlinden is de afgelopen maanden constant positief in het (kunst)nieuws geweest. Voor mijn moeder en mij hoog tijd om de populaire, soms absurdistische stukken met eigen ogen te komen bekijken dus. Op naar het prachtige gelijknamige landgoed in Wassenaar!

Momenteel zijn er 3 solotentoonstellingen te zien, naast de (vaste) collectietentoonstelling “Full Moon“. Als je de looproute volgt, kom je eerst langs “Die Notwendigkeit der Dinge” van de Poolse kunstenares Alicja Kwade (1979). Met haar sculpturen en installaties speelt ze met perspectief, zwaartekracht en onze waarneming van de werkelijkheid. Zie bijvoorbeeld de linker foto hieronder; waar we een soort van moeder-dochter-ception creëerden. Het beeld was niet eens goed op de foto te zetten, we zagen onszelf namelijk veel vaker herhaald. Overigens staan er buiten al bijzondere constructies van haar hand, waarbij enorme rotsblokken lijken te balanceren op stalen frames.

Ook de Franse kunstenaar Philippe Cognée (1957) was vertegenwoordigd met “Le catalogue de Bâle“. Voor deze serie heeft hij kunstwerken uit catalogi van de internationale kunstbeurs Art Basel nageschilderd (vandaar de naam). Maar dan met dikke verfstreken, waardoor de oorspronkelijke afbeeldingen/teksten grotendeels verdwenen. Zo ontstond er een verzameling schilderijen die draait om het bredere concept van verschillen tussen originele kunstwerken en hun reproducties. Een heel andere ervaring biedt “Sigh” van de Britse kunstenaar en filmmaker Sam Taylor-Johnson (1967). Dit is een installatie in een tamelijk donkere ruimte, waarbij je op 8 panoramische schermen muzikanten ziet van het BBC Concert Orchestra. Ze “bespelen” hun instrumenten, maar in werkelijkheid houden ze helemaal geen instrumenten vast, ze hebben niets in hun handen en niets tussen hun lippen. De muziek wordt gesuggereerd door hun bewegingen, omdat ze natuurlijk precies bewegen zoals je zou verwachten wanneer ze wél hun instrument vasthebben. Eerlijk, we moesten hier best wel om lachen. Zeker om de blazers. 😀 Het resultaat is in ieder geval fascinerend!

Al lopende door het museum kom je ook de vaste tentoonstelling tegen, dus die beroemde (dan wel beruchte) kunstwerken die we op het nieuws voorbij zien komen. Denk aan het zwembad (“Swimming Pool” van Leandro Erlich), de reuzenpoppen (“Couple under an Umbrella” van Ron Mueck) en de muizenliften (“Untitled” van Maurizio Cattelan).

Tot slot nog de collectietentoonstelling “Full Moon“, waarin de maan en haar licht centraal staan. Rond dit thema zijn ruim 40 kunstwerken van o.a. Andy Warhol, René Magritte, Ai Weiwei en Damien Hirst samengebracht. Toch niet de minste namen! Bezoekers krijgen uiteenlopende perspectieven op de maan te zien (soms enigszins vergezocht) en de zalen zijn ruim en licht.

Persoonlijk vind ik het erg leuk dat er zo veel kunst is waar je omheen of doorheen kunt lopen. Schilderijen kun je vaak alleen statisch bekijken; je kunt er weinig interactie mee aangaan. Hoe anders is dat bij kunst zoals “Open Ended” van de Amerikaanse beeldhouwer Richard Serra? Een gigantisch labyrint van cortenstaal, dat maar liefst 216 ton weegt en waar je dus doorheen kunt wandelen. Een bijzondere ervaring, want het kunstwerk ziet er vanuit iedere hoek weer anders uit.

We hadden een gezellige middag. De faciliteiten op het landgoed zijn prima: genoeg gratis parkeerplekken en het museum zelf is ook van alle gemakken voorzien. Een bezoek aan Museum Voorlinden vormt echt een leuk (kunst)uitje. Want ook al ben je niet zo van de moderne kunst, zou niet iedereen het stiekem leuk vinden om even aan het trappetje van “Swimming Pool” te hangen? 🙂

Foto of schilderij?

Het Stedelijk Museum Alkmaar bezoek ik regelmatig en steeds trekt een bepaald schilderij uit de vaste collectie mijn aandacht. Als je de ruimte binnenkomt is het niet meteen duidelijk of het een foto of een schilderij is. Uiteraard is de kledingstijl niet modern, maar deze dame is zo ontzettend fijntjes en gedetailleerd vastgelegd, dat het (wat mij betreft) ook een hedendaagse foto à la Jimmy Nelson kan zijn.

Dit is het portret van Elisabeth van Cronenburg (1564-1631), geschilderd door Aert Pietersz en voltooid in 1594. Het portret van haar man Cornelis van Egmond van Nijenburg (1553-1606) hangt ernaast; een hoge pief die in Alkmaar regent, schepen en burgemeester was. Ze huwden in 1583. Op beide schilderijen is eenvoudig te zien hoe rijk zij waren, want ze dragen luxe kleding van satijn, fluweel en gesneden (“gehackelde“) stof. Ook de sieraden met edelstenen en de spierwitte kragen tonen hun rijkdom. Het is vooral de blik in haar ogen die opvalt; Elisabeth kijkt je aan als je tegenover het schilderij staat. Over smaak valt niet te twisten, maar ze zit er stijlvol bij.

Waar de Hollandsche regenten hun geld mee verdienden in de Gouden Eeuw is niet altijd duidelijk en ook zeker niet altijd zuivere koffie. Van deze bekende familie Van Egmond-Van Nijenburg weten we echter wel waar hun vermogen op gebaseerd was: het groeide met iedere nieuwe generatie door bestuurlijke posities, slimme huwelijken en het verwerven van heerlijkheden. We kunnen dus stellen dat hier geen sprake was van een zogeheten “koopmansfortuin” zoals Amsterdamse, Hoornse of Middelburgse handelsfamilies in de overzeese gebieden bij elkaar schaarden. Het bezit van Cornelis en Elisabeth werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog overigens verbeurd verklaard door de Hertog van Alva, omdat Cornelis met Willem van Oranje naar het buitenland was gegaan. Maar dat wist het echtpaar nog niet toen hun portretten werden vastgelegd. Anders zouden hun blikken wel wat minder guitig zijn geweest.

Vogelvlekken en minihuisjes in de Von der Heydt-Kunsthalle

De vrijdagmiddag leent zich perfect voor een museumbezoek, als een soort traktatie aan het einde van de werkweek. Gisteren bezocht ik daarom de Von der Heydt-Kunsthalle in Wuppertal-Barmen, waar momenteel de tentoonstelling “Sceneries” van de Duitse fotograaf Thomas Wrede te zien is. Ik had geen verwachtingen, maar werd er toch door verrast. Kijk hieronder mee naar enkele highlights.

Wrede (1963) houdt zich in zijn werk bezig met de verhouding tussen natuur en kunstmatigheid. Een terugkerend onderwerp is het miniatuurlandschap (opgebouwd uit kleine plastic huisjes en andere miniatuuronderdelen) binnen een bestaand natuurgebied (waar aarde, zand, wind, water en vegetatie de compositie bepalen). Door een ludiek gebruik van perspectief lijken de minihuisjes onderdeel van een enorm uitgestrekt landschap. Op die manier onderzoekt Wrede hoe we naar onze omgeving kijken en hoe gemakkelijk fotografie ons op het verkeerde been kan zetten. We beschouwen een foto vaak (en graag) als een betrouwbare weergave van de werkelijkheid, maar zijn gemanipuleerde beelden schudden het publiek weer wakker. Als je eenmaal weet dat er iets “niet klopt”, ga je aan meer dingen twijfelen.

En ook ander werk van Wrede trok mijn aandacht, namelijk enorme foto’s van vogels die tegen glazen ramen waren gevlogen. Althans, foto’s van de afdruk die de vogels achterlieten. De serie draagt de titel “Die Vögel stehen in der Luft und schreien” (“De vogels hangen in de lucht en schreeuwen“) en de beelden zijn tegelijkertijd vreemd en herkenbaar. Dat hebben we toch allemaal weleens, zo’n vette vlek op het raam, nadat er een verwarde meeuw tegenaan is gebotst? Wrede legde dit fenomeen vast toen hij ontdekte dat de achtergebleven veertjes en andere sporen door tegenlicht zichtbaar worden als merkwaardige silhouetten. Op de foto’s lijkt het alsof de vogels nog in de lucht hangen, terwijl ze in werkelijkheid natuurlijk al lang zijn verdwenen. Of dood in je tuin liggen. Wrede maakt zo iets zichtbaar waar we normaal gesproken niet echt over nadenken. En eerlijk gezegd vind ik de beelden ergens ook wel smaakvol. Poëtisch, dat sowieso.

De tentoonstelling Sceneries brengt bijna 25 jaar van het fotografische oeuvre van Thomas Wrede samen. De afwisseling tussen de verschillende thema’s houdt de tentoonstelling boeiend. Het is niet zo dat er in iedere ruimte “hetzelfde hangt”. De enige constante in de tentoonstelling is de deceptie, dus dat Wrede telkens speelt met de werkelijkheid. Hij bewijst daarmee dat je geen spectaculaire toeters en bellen nodig hebt om een verhaal te vertellen. Soms is een miniatuurhuisje of een vettige vlek op een glazen ruit al genoeg.

Fahrelnissa Zeid in de Deutsche Bank Kunsthalle

Tijdens mijn verblijf in Berlijn zag ik verspreid door de stad aanplakbiljetten voor een unieke tentoonstelling in de Deutsche Bank KunstHalle, in samenwerking met het Tate Modern. Dit museum is voor €4 te bezoeken, dus er is niets dat me tegenhield om even te gaan kijken.

Wie Fahrelnissa Zeid (1901–1991) was, wist ik alleen maar vaag omdat ik ooit eens een stukje over haar gelezen had. Fijn voor mezelf dus om weer even wat informatie op te zoeken. En nodig ook, want deze Turkse kunstenares behoort tot de opvallendste vrouwelijke kunstenaars van de 20e eeuw. Zeid werd geboren als Fahrünissa Şakir in Istanbul, in een Ottomaanse familie van goede komaf. Ze groeide op in de periode waarin het voormalige Ottomaanse Rijk (geleid door de sultan) plaatsmaakte voor de moderne Turkse republiek (geleid door de president). Ze studeerde aan de kunstacademie in Istanbul en vervolgde haar opleiding in Parijs, waar ze in aanraking kwam met stromingen uit de (West-)Europese moderne kunsten.

Ze ontwikkelde al snel een geheel eigen abstracte schilderstijl. Haar schilderijen lijken op mozaïeken, met explosies van kleur, geometrische vormen en vervaagde patronen. Grote kleurvlakken smelten samen met caleidoscopische patronen, soms met piepkleine details. Hoe langer je kijkt, hoe meer vormen je ontdekt. Mij deed het ook wel denken aan glas-in-loodramen, maar dan zonder symmetrie of religieuze voorstellingen. Over smaak valt niet te twisten, maar mij spreekt het wel aan. Ik vind de werken te druk om (als poster) aan mijn eigen muur te hangen, maar ik vind de stijl mooi en intrigerend.

In 1920 trouwde ze met prins Zeid bin Hussein een lid van de Hasjemitische koninklijke familie van Irak. Sindsdien was ze bekend als (prinses) Fahrelnissa Zeid. Samen kregen ze een zoon, prins Ra’ad bin Zeid. Door haar huwelijk kwam Zeid terecht in internationale diplomatieke en zelfs koninklijke kringen, wat haar leven en carrière mede zou beïnvloeden. Zeid woonde en werkte gedurende haar leven dan ook op verschillende plekken, waaronder Istanbul (Turkije), Parijs (Frankrijk), Londen (Engeland) en Amman (Jordanië). Critici menen die internationale context ook terug te zien in haar kunst, omdat traditionele patronen (met bijbehorende vaste kleurcombinaties) worden afgewisseld met een lossere toets, in lijn met Europese modernistische stijlen.

Begin jaren veertig sloot Zeid zich aan bij de avant-gardistische kunstenaarskring D Grubu in Istanbul. Ze behoorde tot de weinige vrouwelijke leden van de groep, die zich afzette tegen traditionele kunstvormen en veel experimenteerde met nieuwe richtingen. In 1948 exposeerde ze in de Saint George’s Gallery in Londen, waar haar werk zelfs de aandacht trok van koningin Elizabeth II. Na de oorlog had Zeid dus ook buiten Turkije naam gemaakt. In de jaren ’70 verhuisde de familie naar Jordanië, waar Zeid een eigen kunstschool oprichtte. Ze wijdde de rest van haar leven aan het opleiden van een nieuwe generatie kunstenaars, met bijzondere aandacht voor vrouwelijke studenten. Ze had immers zelf, als vrouw uit een traditionele leefomgeving, ook zo veel kansen gekregen in het leven. Fahrelnissa Zeid overleed in 1991 in Amman.

Na mijn bezoek aan de tentoonstelling dronk ik nog een frisje in het nabijgelegen PalaisPopulaire en dacht ik na over Zeids levensverhaal. Vandaag heeft haar werk een vaste plek verworven in de internationale kunstgeschiedenis en ik snap nu veel beter waarom.