Als je net zo’n (kunst)geschiedenisnerd bent als ik, dan moet je soms naar een bepaalde tentoonstelling. Je MOET het gewoon zien. Dat had ik met de overzichtstentoonstelling “Pekka Halonen – Een ode aan Finland” die momenteel te zien is in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede. Deze schilder wordt ook wel “de sneeuwschilder” genoemd; een volstrekt logische bijnaam voor iemand die de Finse landschappen zo liefdevol en gedetailleerd vastlegde. Lees hieronder wat de cultuurhistorische betekenis van zijn werken is… en verlies jezelf (net als ik) in de Finse natuur!
Hoe schilder je de stilte van een besneeuwd bos? Hoe vang je de laatste zonnestralen van een koude, winterse dag in een schilderij? Dat lijkt mij nog niet zo makkelijk, maar Pekka Halonen wist als geen ander hoe dat moest. Uiteindelijk kwam hij dan ook om zijn landschappen bekend te staan. In de tentoonstelling zijn maar liefst 94 werken te zien, aangevuld met persoonlijke spulletjes uit zijn atelierwoning. Wat is het verhaal van deze nationalistische schilder?
Pekka Halonen werd in 1865 geboren in Lapinlahti, in het oosten van Finland. Hij groeide op in een landelijke omgeving, met om hem heen “overal natuur”. Niet gek dus dat de uitgestrekte bossen, moerassige meren en typische tafereeltjes met berkenbomen later een belangrijke plaats zouden innemen in zijn schilderkunst. Halonen genoot een artistieke opleiding in Helsinki en vertrok daarna naar Parijs, wat destijds een belangrijk internationaal knooppunt van allerlei kunststromingen vormde. Zodoende maakte hij er kennis met nieuwe artistieke ontwikkelingen en ging hij vanaf 1890 enige tijd in de leer bij de Franse schilder Paul Gauguin.
Toch lag zijn toekomst niet in de hypermoderne Franse hoofdstad. Halonen keerde terug naar Finland, waar hij zijn eigen weg vond. Veel schilders raakten geobsedeerd door het steeds verder industrialiserende en moderniserende Europa, maar Halonen keerde juist terug naar dat landleven van zijn jeugd en die bijbehorende, ongerepte natuur. Hij schilderde bomen, rotsen, boerderijen en mensen die leefden in nauwe verbondenheid met hun omgeving. Simpele scenes, maar tegelijkertijd krachtige tijdsbeelden. We moeten namelijk niet vergeten dat de Finse identiteit aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw onder politieke druk stond. Ik schrijf hier vaker over, maar Finland maakte tot 1917 deel uit van het Russische Rijk als een autonoom groothertogdom. In deze periode droegen Finse kunst, Finse literatuur en Finse muziek sterk bij aan de ontwikkeling van een Fins nationaal bewustzijn. Kunstenaars zochten naar manieren om uitdrukking te geven aan wat Finland bijzonder maakte. Zo ook Pekka Halonen. Hij heeft destijds aangegeven dat zijn kunstwerken gezien mogen worden als odes aan Finland; vandaar ook de naam van de tentoonstelling.
Een belangrijke plek in zijn leven was het Tuusulameer, ten noorden van Helsinki. Aan de oever van dit meer liet hij zijn eigen atelierwoning bouwen, die hij Halosenniemi noemde. Het huis was door Halonen zelf ontworpen en bood hem de ruimte om ieder dag te wonen én te werken in de omgeving die hem zo inspireerde. Vanaf zijn deurdrempel kon hij de natuur namelijk door de seizoenen heen bekijken en bewonderen. Het veranderende licht en de eerste sneeuw kon hij zo langdurig observeren. Om de smeltende rijp van een takje te kunnen schilderen, moest je dat fenomeen volgens hem eerst goed begrijpen. Bovendien bood deze leefomgeving hem de mogelijkheid om uren achter elkaar in de buitenlucht te werken. Bij een regenbui of een storende koude wind kon hij immers ieder moment weer even naar binnen om zichzelf en zijn verfspullen veilig te stellen. En Pekka Halonen was niet de enige kunstenaar die zich in deze streek vestigde. Rond het Tuusulameer ontstond een echte kunstenaarsgemeenschap waarin ook de componist Jean Sibelius en de schilder Eero Järnefelt actief waren. Blijkbaar was het een inspirerende plek om elkaar te ontmoeten, ver genoeg verwijderd van de drukte van de stad. Ik heb me voorgenomen om het Tuusulameer de volgende keer dat ik in Helsinki ben te bezoeken, zodat ik de omgeving kan filmen en een nieuwe video kan maken over deze nationalistische kunstenaars. Nog even geduld dus. 😉
De persoonlijke voorwerpen in de tentoonstelling voegen wat mij betreft een emotionele dimensie toe aan de collectie schilderijen. Zo hing er een paar lange ski’s aan de muur en lag zijn kantele (een traditioneel Fins snaarinstrument) in een vitrinekast. Een stukje verderop kon je zijn paletten en kwasten bewonderen, die hij in een soort koker van hout bewaarde. Zo komt Halonen wel erg dichtbij… je ziet hem gewoon over het bevroren meer schuiven op die ski’s. Heerlijk om zo even te dagdromen. Ik heb weer een extreem lange tijd in het museum gespendeerd, haha.
Wat kunstcritici waarderen in het werk van Pekka Halonen, is zijn vermogen om zowel het beweeglijke landschap als het licht dat eroverheen valt te schilderen. Afhankelijk van het weer, het tijdstip en de stand van de zon verandert het landschap “in de echte wereld” voortdurend van kleur. Iedereen weet dat, maar Halonen kon die subtiele verschillen ook ontzettend kundig vastleggen op doek. Wie zijn kunst goed bekijkt, ontdekt ook dat sneeuw zelden alleen maar wit is. In de schaduw verschijnen er ook blauwe, violette en grijze tinten in de sneeuw. En besneeuwde open plekken in het bos krijgen door het zonlicht juist een zachtgele of oranje gloed. Zo zorgt hij ervoor dat een “simpel” winterlandschap toch heel levendig bij je binnenkomt.
Bij Pekka Halonen krijgt iedere boom en iedere rots een eigen plek, dus dat hij dit allemaal schilderde als lofzang op de Finse natuur snap ik heel goed. In zijn kunstwerken gaat de natuur haar eigen gang en ik ben daar groot, gróót fan van. 🙂